Қазақистанлиқ мутәхәссисләр йәр мәсилисигә аит мулаһизилиридә йәнә хитайни тилға алмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-07-02
Share
qazaqistan-yaylaq-zimin.jpg Қазақистанниң яйлақ зиминлири
Public Domain


Қазақистан аммивий ахбарат васитилиридин мәлум болғандәк, мәмликәтниң йәр қанунида йеза егилики йәрлирини чәтәлликләргә он йиллиқ иҗаригә бериш қараштурулған болуп, бу җамаәтчилик арисида қаттиқ наразилиқ қозғиған иди. Көплигән шәһәрләрдә намайишларни уюштуруш пиланлинип, уларниң көпчилики қанун қоғдаш органлири тәрипидин бастурулди, униң бәзи қатнашқучилири қолға елинди.

Қазақистанда йәр қануни бойичә һәр қандақ қазақистанлиқ йәрни сетивелиш вә иҗаригә елиш һоқуқиға игә болуп, буниңға алаһидә имтиязларму бәлгиләнгән иди. Әмди йәрни пәқәт бәлгиләнгән қәрәлгә иҗаригә елиш һоқуқиға игә чәтәлликләр үчүн мундақ имтиязлар қараштурулмиған. Шундақла чәтәлликләрдин қазақистан қанунлириға қаттиқ риайә қилиш, йәни йәрни мәмликәтниң қаидилиригә мувапиқ ишлитиш һәм қәрәлидә қайтуруш тәләп қилинған.

Қазақистан мустәқиллиқ алғандин буян әнә шу йәрни чәтәлликләргә иҗаригә бериш мәсилиси талаш - тартишқа чүшүп, аммивий ахбарат васитилири һәм тор сәһипилиридә бу һәқтә бир - биригә охшимиған көплигән инкаслар елан қилинған иди. Болупму милләтчи, вәтәнпәрвәрләр һөкүмәттин әнә шу йәрни иҗаригә бериш бойичә бәзи мәсилиләрниң ениқлинишини һәм қайта қарилишини, шу мунасивәт билән йәр қануниға өзгәртишләр киргүзүшни тәләп қилди. Йәрни иҗаригә бериш мәсилисигә аит мулаһизиләрдә мутәхәссисләр көпрәк қазақистанға қошна хитайни тилға алмақта.

"сентир азия" тор бетидә 29 - июнда елан қилинған мутәхәссис виталий волкорфниң "қазақистандики йәр мәсилиси: чекитму яки көп чекитму?" намлиқ мақалисидә көрситилишичә, йәр қануниға өзгәртишләр киргүзүлүп, бу мушу йилниң 1 - июл күни күчкә игә қилиниши лазим иди. Амма алий кеңәш сенати буни мушу йил 31 - декабирға қалдурди. Шу мунасивәт билән сиясәтшунас пйетр свойик мундақ дәп язиду: "даириләр наразилиқ һәрикәтлириниң бешидила мәмликәттә йәр мәсилисиниң йоқ икәнликини ейтқан иди. Кейинирәк, җамаәтчиликниң қаттиқ қаршилиқини көрүп, у мундақ мәсилиниң мәвҗүт икәнликини иқрар қилди һәм 75 кишидин ибарәт йәр комиссийисини қурди. Амма униң тәркибигә вә елип барған ишиға қарайдиған болсақ, униң асасий қисмини һакимийәткә беқинди тәшкилатлар вә шәхсләр тәшкил қилған болуп, бу тәшкилат пәқәт наразилиқ кәскинликини бесишқа қаритилған, башқа һеч иш йоқ. Даириләр узундин буян йәрни хусуслаштуруш идийиси билән бәнт болған иди. Мениң қаришимчә, улар мәсилиниң мушундақ хусуслаштуруш йөнилишидә бара - бара һәл болидиғанлиқи тоғрилиқ хитай шериклиригә мәлум бир вәдиләрни бәргән."

П. Свойик илгириму мушундақ наразилиқларниң болуп, һакимийәтниң өз нийитидин қайтқанлиқини, бу қетимдиму худди шуниң тәкрарлиниватқанлиқини, амма хитайға бәргән вәдисидин қайтмайдиғанлиқини оттуриға қойған.

Шу мунасивәт билән радийомиз зияритини қобул қилған "либерти" һоқуқ қоғдаш тәшкилатиниң мудири ғалим агелеуоф қазақистанда йәрни чәтәллик компанийәләргә иҗаригә бериш мәсилисидә биринчи нөвәттә хитайниң көздә тутулуп келиватқанлиқини билдүрүп, мундақ деди: "хитайлар өзлириниң қаидилирини орнитидиған болиду. Сөзсиз хитай шәһәрчилири болиду. Шуниңға мувапиқ бизму уларниң тәртиплири бойичә яшайдиған, йәни уларниң мәһкимилиридә яки етизлирида ишләйдиған болимиз. Шуниң билән биз уларға беқинда болуп қалимиз."

Ғ. Агелеуоф бу йәрдә хитай пуқралири вә ширкәтлириниң ишлирини контрол қилиш мәқситидә һакимийәт әмәлдарлириниң өз вәзиписигә җавабкарлиқ билән қаришиниң муһимлиқини алаһидә тәкитлиди. У шундақла қазақистандики хитай пуқралириниң мәмликәтлик тил қазақ тилини үгинишкә болған интилишиниң һазирчә анчиму байқалмайватқанлиқини, мубада улар өзлириниң шәһәрчилирини қуридиған болса, у йәрләрдә пәқәт өз тили вә әнәнилири бойичә яшайдиғанлиқини илгири сүрди.

Һазир қазақистанда әвҗ еливатқан йәр мәсилиси һәққидики талаш - тартишлардин, болупму милләтчи вәтәнпәрвәрләрниң биринчи орунда қазақистан йерини чәтәлликләргә сатмаслиқ вә иҗаригә бәрмәслик тәклипини бериватқанлиқи мәлум болмақта. Улар болупму хитай охшаш мәмликәтләргә йәрни иҗаригә бериш мәсилисиниң иккинчи орунда турғанлиқини, биринчи орунда болса, қазақистан йериниң пәқәт қазақистанлиқларға хизмәт қилиши лазимлиқини, қазақ хәлқиниң өтмүштин өз земини үчүн күришип кәлгәнликини, йәрниң қазақистан үчүн бирдин - бир байлиқ болуп қеливатқанлиқини оттуриға қоюп кәлмәктә.

Сиясәтшунас расул җумалиниң пикричә, һазир хитайдики йәрләрниң төрттин бир қисми йеза егилики пайдилинишидин чиқип кәткән йәрләр болуп, буниң сәвәби хитайларниң бу йәрләрдин көпрәк һосул елиш мәқситидә химийилик дориларни һәддидин ташқири ишлитиши, шуниң сәвәбидин йәрләрниң бир нәччә йилларғичә ярамсиз болуп қалғанлиқи билән бағлаштуриду. У мундақ деди: "әлвәттә, улар қазақистанға келип шәхсий йеза егилики билән шуғуллансун яки иҗаригә алсун, бу яхшилиқ елип кәлмәйду. Немишқа мән буни иккинчи мәсилә дәп қараватимән, чүнки улар мәйли йәрни әҗайип вә мол - һосул билән ишләтсиму бу мәсилини көтиришкә болмайду. Қазақистанда йәрни чәтәлликләргә һәтта қисқа муддәткә болсиму иҗаригә беришкә болмайду. Буниң тегидә иқтисадий яки иҗтимаий мәсилә әмәс, бәлки сиясий, бихәтәрлик вә мустәқиллиқ мәсилиси ятиду. Иҗаригә алған йәрни хитай һечқачан қайтурмайду. Буни әстә сақлаш керәк. Йәрни чәтәлликләргә иҗаригә бәрди дегән сөз демәк өз йериңни ятқа тапшурдуң дегән сөздур."

Р. Җумали өзиниң йәр мәсилисини көп үгәнгәнликтин, бир дөләтниң йерини иккинчи бир дөләткә қисқа муддәткә болсиму иҗаригә беришниң мәмликәт мустәқиллиқини, хәлқни сатқанлиқ билән тәңләштүрүшкә болидиғанлиқини аллиқачан чүшәнгәнликини илгири сүрди.

Йеқин аридики йәр мәсилиси бойичә талаш - тартишлардин игилишимизчә, йәр қазақ хәлқи үчүн һечқачан хусусий мүлүк болмиған, бәлки һәрқачан биринчи байлиқ болуп кәлгән. Оттура асияда тонулған сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, қазақлар йәрни наһайити қәдирләп, һәтта уни ана билән символлаштурғанлиқтин, уни сетиш вә яки иҗаригә беришкә қаттиқ қаршилиқ көрсәткән. Әмди йәрни хитайға сетиш яки иҗаригә бериш үстидә тохтилип, у мундақ деди: "йәрни хитайға сатса яки иҗаригә бәрсә, биринчидин, хитайлар йәрни наһайити дәһшәтлик езиду. Иккинчидин, һәдди - һесабсиз оғутларни ишлитип, йәрни зәһәрләйду һәм у йәрдин алған зәһәрлик озуқ - түлүкни қазақистанлиқларға сатиду. Үчинчидин, йәрни ишлитиш үчүн ичикиридин хитайларни көпләп елип келиду һәм улар һәр хил йоллар арқилиқ йәрлишишкә башлайду. Йәнә бир тәрәптин, мушуниң арқилиқ хитай қазақистанниң сияситигә тәсир қилиду."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт