Qazaqistanliq mutexessisler yer mesilisige a'it mulahiziliride yene xitayni tilgha almaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-07-02
Share
qazaqistan-yaylaq-zimin.jpg Qazaqistanning yaylaq ziminliri
Public Domain


Qazaqistan ammiwiy axbarat wasitiliridin melum bolghandek, memliketning yer qanunida yéza égiliki yerlirini chet'elliklerge on yilliq ijarige bérish qarashturulghan bolup, bu jama'etchilik arisida qattiq naraziliq qozghighan idi. Köpligen sheherlerde namayishlarni uyushturush pilanlinip, ularning köpchiliki qanun qoghdash organliri teripidin basturuldi, uning bezi qatnashquchiliri qolgha élindi.

Qazaqistanda yer qanuni boyiche her qandaq qazaqistanliq yerni sétiwélish we ijarige élish hoquqigha ige bolup, buninggha alahide imtiyazlarmu belgilen'gen idi. Emdi yerni peqet belgilen'gen qerelge ijarige élish hoquqigha ige chet'ellikler üchün mundaq imtiyazlar qarashturulmighan. Shundaqla chet'elliklerdin qazaqistan qanunlirigha qattiq ri'aye qilish, yeni yerni memliketning qa'idilirige muwapiq ishlitish hem qerelide qayturush telep qilin'ghan.

Qazaqistan musteqilliq alghandin buyan ene shu yerni chet'elliklerge ijarige bérish mesilisi talash - tartishqa chüshüp, ammiwiy axbarat wasitiliri hem tor sehipiliride bu heqte bir - birige oxshimighan köpligen inkaslar élan qilin'ghan idi. Bolupmu milletchi, wetenperwerler hökümettin ene shu yerni ijarige bérish boyiche bezi mesililerning éniqlinishini hem qayta qarilishini, shu munasiwet bilen yer qanunigha özgertishler kirgüzüshni telep qildi. Yerni ijarige bérish mesilisige a'it mulahizilerde mutexessisler köprek qazaqistan'gha qoshna xitayni tilgha almaqta.

"Séntir aziya" tor bétide 29 - iyunda élan qilin'ghan mutexessis witaliy wolkorfning "Qazaqistandiki yer mesilisi: chékitmu yaki köp chékitmu?" namliq maqaliside körsitilishiche, yer qanunigha özgertishler kirgüzülüp, bu mushu yilning 1 - iyul küni küchke ige qilinishi lazim idi. Amma aliy kéngesh sénati buni mushu yil 31 - dékabirgha qaldurdi. Shu munasiwet bilen siyasetshunas pyétr swoyik mundaq dep yazidu: "Da'iriler naraziliq heriketlirining béshidila memlikette yer mesilisining yoq ikenlikini éytqan idi. Kéyinirek, jama'etchilikning qattiq qarshiliqini körüp, u mundaq mesilining mewjüt ikenlikini iqrar qildi hem 75 kishidin ibaret yer komissiyisini qurdi. Amma uning terkibige we élip barghan ishigha qaraydighan bolsaq, uning asasiy qismini hakimiyetke béqindi teshkilatlar we shexsler teshkil qilghan bolup, bu teshkilat peqet naraziliq keskinlikini bésishqa qaritilghan, bashqa héch ish yoq. Da'iriler uzundin buyan yerni xususlashturush idiyisi bilen bent bolghan idi. Méning qarishimche, ular mesilining mushundaq xususlashturush yönilishide bara - bara hel bolidighanliqi toghriliq xitay shériklirige melum bir wedilerni bergen."

P. Swoyik ilgirimu mushundaq naraziliqlarning bolup, hakimiyetning öz niyitidin qaytqanliqini, bu qétimdimu xuddi shuning tekrarliniwatqanliqini, amma xitaygha bergen wedisidin qaytmaydighanliqini otturigha qoyghan.

Shu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilghan "Libérti" hoquq qoghdash teshkilatining mudiri ghalim agélé'u'of qazaqistanda yerni chet'ellik kompaniyelerge ijarige bérish mesiliside birinchi nöwette xitayning közde tutulup kéliwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Xitaylar özlirining qa'idilirini ornitidighan bolidu. Sözsiz xitay sheherchiliri bolidu. Shuninggha muwapiq bizmu ularning tertipliri boyiche yashaydighan, yeni ularning mehkimiliride yaki étizlirida ishleydighan bolimiz. Shuning bilen biz ulargha béqinda bolup qalimiz."

Gh. Agélé'u'of bu yerde xitay puqraliri we shirketlirining ishlirini kontrol qilish meqsitide hakimiyet emeldarlirining öz wezipisige jawabkarliq bilen qarishining muhimliqini alahide tekitlidi. U shundaqla qazaqistandiki xitay puqralirining memliketlik til qazaq tilini üginishke bolghan intilishining hazirche anchimu bayqalmaywatqanliqini, mubada ular özlirining sheherchilirini quridighan bolsa, u yerlerde peqet öz tili we en'eniliri boyiche yashaydighanliqini ilgiri sürdi.

Hazir qazaqistanda ewj éliwatqan yer mesilisi heqqidiki talash - tartishlardin, bolupmu milletchi wetenperwerlerning birinchi orunda qazaqistan yérini chet'elliklerge satmasliq we ijarige bermeslik teklipini bériwatqanliqi melum bolmaqta. Ular bolupmu xitay oxshash memliketlerge yerni ijarige bérish mesilisining ikkinchi orunda turghanliqini, birinchi orunda bolsa, qazaqistan yérining peqet qazaqistanliqlargha xizmet qilishi lazimliqini, qazaq xelqining ötmüshtin öz zémini üchün küriship kelgenlikini, yerning qazaqistan üchün birdin - bir bayliq bolup qéliwatqanliqini otturigha qoyup kelmekte.

Siyasetshunas rasul jumalining pikriche, hazir xitaydiki yerlerning törttin bir qismi yéza égiliki paydilinishidin chiqip ketken yerler bolup, buning sewebi xitaylarning bu yerlerdin köprek hosul élish meqsitide ximiyilik dorilarni heddidin tashqiri ishlitishi, shuning sewebidin yerlerning bir nechche yillarghiche yaramsiz bolup qalghanliqi bilen baghlashturidu. U mundaq dédi: "Elwette, ular qazaqistan'gha kélip shexsiy yéza égiliki bilen shughullansun yaki ijarige alsun, bu yaxshiliq élip kelmeydu. Némishqa men buni ikkinchi mesile dep qarawatimen, chünki ular meyli yerni ejayip we mol - hosul bilen ishletsimu bu mesilini kötirishke bolmaydu. Qazaqistanda yerni chet'elliklerge hetta qisqa muddetke bolsimu ijarige bérishke bolmaydu. Buning tégide iqtisadiy yaki ijtima'iy mesile emes, belki siyasiy, bixeterlik we musteqilliq mesilisi yatidu. Ijarige alghan yerni xitay héchqachan qayturmaydu. Buni este saqlash kérek. Yerni chet'elliklerge ijarige berdi dégen söz démek öz yéringni yatqa tapshurdung dégen sözdur."

R. Jumali özining yer mesilisini köp ügen'genliktin, bir döletning yérini ikkinchi bir döletke qisqa muddetke bolsimu ijarige bérishning memliket musteqilliqini, xelqni satqanliq bilen tengleshtürüshke bolidighanliqini alliqachan chüshen'genlikini ilgiri sürdi.

Yéqin aridiki yer mesilisi boyiche talash - tartishlardin igilishimizche, yer qazaq xelqi üchün héchqachan xususiy mülük bolmighan, belki herqachan birinchi bayliq bolup kelgen. Ottura asiyada tonulghan siyasetshunas qehriman ghojamberdining qarishiche, qazaqlar yerni nahayiti qedirlep, hetta uni ana bilen simwollashturghanliqtin, uni sétish we yaki ijarige bérishke qattiq qarshiliq körsetken. Emdi yerni xitaygha sétish yaki ijarige bérish üstide toxtilip, u mundaq dédi: "Yerni xitaygha satsa yaki ijarige berse, birinchidin, xitaylar yerni nahayiti dehshetlik ézidu. Ikkinchidin, heddi - hésabsiz oghutlarni ishlitip, yerni zeherleydu hem u yerdin alghan zeherlik ozuq - tülükni qazaqistanliqlargha satidu. Üchinchidin, yerni ishlitish üchün ichikiridin xitaylarni köplep élip kélidu hem ular her xil yollar arqiliq yerlishishke bashlaydu. Yene bir tereptin, mushuning arqiliq xitay qazaqistanning siyasitige tesir qilidu."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet