Қирғизистан бишкәктики хитай әлчиханисиға қаритилған һуҗумни уйғурларниң елип барғанлиқини илгири сүрди

Мухбиримиз әркин
2016-09-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Бишкәк шәһиридики хитай әлчиханисиға қаритилған аптомобиллиқ һуҗумдин кейин қирғизистан сақчилири йетип кәлгән көрүнүш. 2016-Йили 30-авғуст, қирғизистан.
Бишкәк шәһиридики хитай әлчиханисиға қаритилған аптомобиллиқ һуҗумдин кейин қирғизистан сақчилири йетип кәлгән көрүнүш. 2016-Йили 30-авғуст, қирғизистан.
AFP

Қирғизистан аманлиқ органлири 30‏-авғуст бишкәктики хитай әлчиханиси учриған аптомобиллиқ бомба һуҗуми сүрийәдики уйғур қораллиқ гуруһлириниң буйруқи билән елип берилғанлиқини, һуҗумчиниң таҗикистан паспортлуқ бир уйғур икәнликини елан қилди.

Қирғизистан аманлиқ даирилириниң илгири сүрүшичә, һуҗумчиниң паспорттики исми заһир хәлилоф болуп, у шәрқий түркистан ислам һәрикитиниң әзаси икән. Қирғизистан дөләт бихәтәрлик идариси кнб бу һәқтики баянатида, бу һуҗумниң сүрийәдики ғазатчи тәшкилат‏-әл -нусра фронтиға бағлиқ уйғур қораллиқ гуруһларниң буйруқи, униң әвәткән адими һәм иқтисади ярдимидә елип берилғанлиқини илгири сүргән.

Әл-нусра сүрийәдики ғоллуқ ғазатчи қораллиқ гуруһларниң бири болуп, америка бу гуруһни әл-қаидигә бағлиқ террорлуқ тәшкилат, дәп елан қилған. Әл-нусра бу йил 7‏-айда әл-қаидидин айрилип чиққанлиқини вә исмини фатиһ әл шам дәп өзгәрткәнликини җакарлиған.

Бәзи мутәхәссисләр, бу һуҗумни мәлум бир етник қораллиқ гуруһларға бағлаш йәңгиллик болидиғанлиқини билдүрди. Түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр тәтқиқат мәркизиниң хитай мәсилилири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм, вәқәдин кейин қолға елинғанлар арисида қирғиз, өзбек вә башқа милләтләрниң барлиқини әскәртип, һуҗумчиларниң милләтчиликкә әмәс, үммәтчиликкә бағлиқ икәнликини илгири сүрди.

Әркин әкрәм мундақ дәйду: «бу дөләтләр шундақ ойлайду бәлки. Чүнки, хитайниң консулханиси һуҗумға учриди. Әмди бу ялғузла уйғурлар хитай билән күрәш қилип келиватиду. Шуңа, мәнтиқини ишқилип бу ишни уйғурлар қилди, дейәләйду. Әмди уйғурлар қилди, десә җиқ адәм ишиниду. Һазирғичә уни уйғурларниң қилғанлиқи испатланғини йоқ. ялғуз қирғиз һөкүмитиниң хәвпсизлик идариси дегән гәпләр бу. Раст уйғурму әмәсму, униму яхши билмәймиз.
Әмма, бу паалийәтни елип барғанлар етник җәһәткә әһмийәт бәрмәйду, үммәтчиликкә әһмийәт бериду. Шуңа, етник дәп қариған билән улар бәлки бундақ қаримайду. Демәк, уларниң үммәтчилик ишәнчиси билән һәрикәт елип бериватқанлиқи тәкитләйдиған бир мәсилә, дәп ойлаймән.»

Қирғизистан аманлиқ даирилириниң қәйт қилишичә, һазирға қәдәр 5 қирғиз пуқраси қолға елинған. Униңдин сирт йәнә 3 кишигә тутуш буйруқи чиқирилған. Уларниң бири, җәнубий қирғизистанлиқ бири болуп, у әлчихана һуҗумиға ярдәм қилған икән.

Қирғизистан аманлиқ органлири бу кишиниң сүрийәгә берип бомба ясашни өгинип кәлгәнликини, униң әлчихана һуҗумидин бир қанчә саәт бурун истанбулға қарап учуп кәткәнликини илгири сүргән. Қирғизистан һөкүмити хәлқара тутуш буйруқи чиқарған қалған 2 киши түркийәдә яшайдикән.

Әмма, қирғизистандики бәзи уйғур паалийәтчиләр вәқәни толуқ тәкшүрүшини вә тәкшүрүш нәтиҗисиниң очуқ-ашкара болушини үмид қилди. Қирғизистан уйғурлар иттипақ җәмийитиниң сабиқ рәиси розимәмәт абдулбақийеф, қирғизистанниң муқимлиқи вә миллий иттипақлиқини қоғдаш керәкликини тәкитләп, бу вәқәниң очуқ-ашкара тәкшүрүлүп чиқишини «шәхсән күтүватқанлиқи»ни билдүрди.

Розимәмәт абдулбақийеф мундақ дәйду: «шәхси мән күтүватимән, андин уйғурларму күтүватиду әлвәттә. Әлвәттә биз күтүватимиз, чүнки буниң ақивити өзиңиз чүшинисиз, яхши болмайду. Униң үстигә бу қирғизистанниң мустәқиллиқ күниниң алдида болуватқан иш бу. Мән маву иссиқкөлдә дуня көчмән хәлқләрниң байрими дәп 3-сентәбирдин башлап, шуниңға қатнишиватқан. Әтә йепилиду бу. Наһайити чоң дағдуғилар билән ечилди. 60 Нәччә дөләттин вәкилләр кәлгән, улар қатнишиватиду. Шуниң алдида бу ишлар болди.»

Розимәмәт абдулбақийеф йәнә, бу вәқә дәл хитайниң хаңҗу шәһиридә 20 дөләт башлиқлар йиғини өткүзүлүш алдида турған бир назук мәзгилдә йүз бәргәнликини әскәртти.

У мундақ деди: «әмди өзиңиз билисиз, бу кимгә болиду десиңиз, бу хитайда һелиқи 20 чоң мәмликәтниң башлиқлар учришиши болуватиду, шуниңға бу чоң мәсилә. Һазир мәсилән, бу йәрдә гайибир қирғизистанниң адәмлири билән сөзләшсәм, тонуш-билишләр билән, улар һазир әмди чоң бир немә бар буниң астида, буни һазир 3-4 күн ичидила йешиш мумкин әмәс дәватиду.»

Бишкәктики хитай әлчиханисиниң һуҗумға учриши хәлқарада ислам дөлити-даеш өзиниң нишанини оттура асияға бурап, сүрийәдики ғазатчи түркистанлиқларни бу районға йоллаватамду, дегән соалларни пәйда қилған. Әмма түркийә истратегийәлик чүшәнчиләр мәркизидики әркин әкрәм, бир вәқә билән бундақ хуласә чиқиришқа балдурлуқ қилидиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: «бу ялғузла бир мисал болғачқа буни омумлаштуруш бир аз тәс. Әгәр әтә-өгүн оттура асияниң башқа районлирида мәсилән, таҗикистанда, өзбекистанда яки қирғизистанда бундақ вәқәләр көпәйсә, бундақ омумлаштурушқа болиду. Бирақ бир мисал билән буни бундақ дейиш бир аз тәс. Әмма мундақ бир потенсиал бар, мушу сүрийәгә яки ираққа кәткән нурғун оттура асиялиқлар бар. Йәни қазақлар, қирғизлар, уйғурлар, өзбекләр. Әтә-өгүн даишниң иши түгисә, улар нәгә бериши керәк. Демәк, мушундақ бир потенсиал бар бу йәрдә. Әмма һазир оттура асияға қарап маңди, дейишкә бир аз балдур.»

Әркин әкрәм йәнә, хитайниң әлчихана һуҗумини баһанә қилип, оттура асиядики дөләтләрни хитай билән бихәтәрлик җәһәттики техиму зич һәмкарлиққа мәҗбурлайдиғанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм, «бу вәқә улар һәмкарлиқ елип баридиған бир сәһнә яки мунбәргә айлинип қелиши мумкин. Мәйли чиқсун -чиқмисун, буниңға арилашқанлар оттура асиядики пүтүн милләтләрниң исми чиқаватиду бу йәрдә. Йәни бу йәрдә ялғузла уйғур хитайға қарши күрәш қилмайватиду, оттура асиядики башқа етник милләтләрму хитайға қарши чиқиватиду, дегән бир хуласиму чиқиду бу йәрдә. Мәйли уйғур болсун яки болмисун.
Шуңа, бу оттура асиядики дөләтләрниң техиму җиддий һәмкарлиқ елип беришиға сәвәб болиду. Болупму, хитай буни баһанә қилип туруп, оттура асиядики дөләтләрни һәмкарлиққа мәҗбурлайду» деди.

Хитай һөкүмити чаршәнбә күни қирғизистан бихәтәрлик даирилириниң мәлуматиға инкас қайтуруп, шәрқий түркистан ислам һәрикитиниң бир «террорлуқ» тәшкилат икәнликини, униң өзлиригә, оттура асия, сүрийә вә башқа дөләтләргә җиддий тәһдит икәнликини илгири сүргән.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси хуа чүнйиң, «ш т и һ вәкилликидики шәрқий түркистан террорлуқ күчләр хитайниң ичи вә сиртида нурғун террорлуқ һәрикәтләрни пиланлиған вә елип барған һәм қанлиқ җинайәтләрни садир қилған» дәп көрсәткән.

Хитай һөкүмити изчил уйғур райони вә хитай өлкилиридә йүз бәргән бәзи зораванлиқ вәқәлирини ш т и һ ниң пиланлиғанлиқини тәкитләп кәлгән болсиму, әмма бу пикрини испатлайдиған дәлил көрситип бақмиған иди.
Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң қаришичә, уйғурларға четишлиқ нурғун зораванлиқ вәқәлирини хитайниң сиясити кәлтүрүп чиқарған. Бәзи мутәхәссисләр ш т и һ ниң мәвҗут тәшкилат икәнлики гуманлиқ, дегән пикирләрни оттуриға қойған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт