Русийәдә уйғурлар һәққидә илмий тәтқиқат йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-12-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғуршунас дарима дорҗийеваниң «уйғурларниң календарлиқ байрамлири вә әнәнилири‏ мәркизий асия хәлқлириниң өрп-адәт мәдәнийити контекистидә» намлиқ китабиниң муқависи.
Уйғуршунас дарима дорҗийеваниң «уйғурларниң календарлиқ байрамлири вә әнәнилири‏ мәркизий асия хәлқлириниң өрп-адәт мәдәнийити контекистидә» намлиқ китабиниң муқависи.
RFA/Oyghan


Йеқинда русийәниң бурятийә җумһурийити пайтәхти улан-уде шәһиридә җайлашқан дөләт университети нәшриятидин уйғуршунас алимә дарима дорҗийеваниң «уйғурларниң календарлиқ байрамлири вә әнәнилири мәркизий асия хәлқлириниң өрп-адәт мәдәнийити контекистида» намлиқ китаби рус тилида нәшир қилинди. Русийә пәнләр академийиси миклухо-маклай намидики етнологийә вә антропологийә институтиниң асия вә тинч окян тәтқиқатлири мәркизи тәстиқлиған мәзкур әмгәкниң һәҗими он басма тавақтин ошуқ болуп, униңда ғәрбий явропа, рус, уйғур вә хитай тиллирида нәшир қилинған 300дин ошуқ әмгәк пайдилинилған.

Р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң баш илмий хадими, тарихчи доктор абләһәт камалофниң пикричә, уйғурларниң өтмүш тарихи вә мәдәнийити, улар макан әткән йәрләрниң җуғрапийилик алаһидиликлири, һазирқи турмуш-тирикчилики вә башқиму мәсилилири һәққидә болупму рус тәтқиқатчилири интайин көп әмгәкләр йезип қалдурған иди. У уйғурлар тарихи вә мәдәнийитиниң бүгүнки күндиму көплигән алимларниң диққәт мәркизидә болуп келиватқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: «дарима дорҗийеваниң китабиниң нәшир қилиниши илим һаятидики чоң бир вәқә. Бу китаб униң диссертатсийиси асасида йезилған болуп, дарима өз вақтида бу диссертатсийисини мәшһур рус етнографи, уйғур өрп-адәтлири вә әнәнилириниң тәтқиқатчиси, русийәлик шәрқшунас алим людмила чвирниң рәһбәрликидә яқлиған иди. Дарима өз тәтқиқатида интайин муһим мавзуға, йәни уйғурларниң календарлиқ байрамлириға мураҗиәт қилиду. Тәтқиқатчи бу байрамларниң өтүш вақтиға қарап баһар, яз, күз вә қишлиқ өрп-адәтләргә бөлүп, уларниң қәдимий дәвирләрдин келип чиққанлиқини көрситиду. Китабта шундақла мәвлүт, барат, рамизан, роза һейт, қурбан һейт қатарлиқ уйғурларниң мусулман байрамлири алаһидә тәтқиқ қилинған».

А. Камалоф уйғур байрамлири һәққидә көплигән мәлуматларниң етнографийилик әмгәкләрдә мәлум дәриҗидә учрисиму, амма д. Дорҗийеваниң бу җәһәттә әмгикиниң хели қиммәтлик болуп һесаблинидиғанлиқини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: «дариманиң төһписи шуниңдики, биринчидин, уйғур җәмийәтлирини тәтқиқ қилған рус сиятчилириниң қалдуруп кәткән хатирлиридики материяллар анализ қилинған. Иккинчидин, уйғур календарлиқ байрамлири селиштурма-охшитиш системисида йүргүзүлиду, йәни аптор уларни уйғурлар билән қошна яшиған вә яшаватқан башқиму хәлқләрниң байрамлири билән селиштуриду. Үчинчидин болса, аптор уйғурлар зич олтурақлашқан йәрләрдә илмий екиспедитсийәдә болуп, шу йәрләрдә йиғилған материялларни пайдиланған. Дариманиң қазақистан уйғурлирини арилап маңған йоллири мениң һелиму есимдә. У қазақистанға кәлгәндә уйғуршунаслиқ мәркизиниң хадимлири униңға хели көп ярдәм көрсәткән иди. Йирақ бурятийәдә алимларниң уйғур хәлқиниң тарихи вә мәдәнийити билән қизиқиватқанлиқи бизни хушал қилиду. Шуниң үчүн мундақ илмий әмгәкләрниң йоруққа чиқишини пәқәт алқишлаш керәк. Улар пәқәт илмий җәһәттила әмәс, бәлки башқа хәлқләрни уйғурлар билән тонуштуруштиму интайин муһим рол ойнайду».

Китабтики мәлуматларға қариғанда, д. Дорҗийеваниң бу тәтқиқатиға русийә пәнләр академийиси қалмақ иҗтимаий пәнләр институтиниң хадими, тарихчи доктор елза бакайева вә пйетр великий намидики антропологийә вә етнографийә музейиниң хадими, тарихчи доктор мария резван, шундақла а қ ш индияна бломингтон университетиниң лектори, тилшунас доктор гүлнисәм нәзәрова өз пикирлирини бәргән.

Радиомиз зияритини қобул қилған туран университетиниң оқутқучиси, тарихчи доктор зулфийә кәримова д. Дорҗийеваниң бу китабиниң йоруққа чиқишиниң дуня уйғуршунаслиқ илми тарихидики чоң бир йеңилиқ икәнликини көрситип, мундақ деди: «өтмүштин мәлумки, уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитигә қизиқип, бу һәқтә көплигән бай әмгәкләрни қалдуруп кәткән русийәлик алимларниң исмини бир-бирләп аташқа болиду. Әмди дарима шу ишни давамлаштуруп келиватқан кейинки әвлад алимлириниң бир вәкили. Китабниң мәзмуниға қариғанда, униң муәллипи хели қийин вә мурәккәп вәзипиләрни өз алдиға қоюп, шуниң һөддисидин чиқалиған. Йәни алим илгирки явропилиқ, америкилиқ, рус сияһәтчилири охшаш илмий екиспедитсийиләрни йүргүзүп, шу җәрянда йиғқан материялларни рәтләшни, илмий анализ қилишни билгән. У алди билән уйғурларниң қәдимий тарихини вә мәдәнийитини изчил вә чоңқур өгинип, андин шу билимини бүгүнки әһвалда, бүгүнки вәзийәттә үнүмлүк пайдилинишни билгән. Дарима өз тәтқиқатида һазирғичә тарқақ һалда мәвҗут болуп кәлгән барлиқ материяллар асасида уйғурларниң өрп-адәтлири вә байрамлириниң йиллиқ календарлиқ җәрянини қайта түзүп чиқишни мәқсәт қилиду. У шундақла уйғурларниң мушундақ мәнивий байлиқиниң мәркизий асияниң етно-мәдәний бошлуқида тутқан орнини ениқлап, шуниңға өзиниң баһасини бәргән».

З. Кәримованиң ейтишичә, д. Дорҗийева русийәниң шәрқий сибир районидики чита шәһиридә 1983-йили туғулуп, оттура мәктәпни тамамлиғандин кейин,

Бурятийә дөләт университетиниң шәрқ факултетида оқуған. У оқуш давамида түрк, моңғул, қәдимий османличә вә хитай тиллирини өгинип, андин 2003-йили хитайниң бир рус тили институтида илмий сәпәрдә болған. У 2005-вә 2008-йиллар арилиқида русийә пәнләр академийиси миклухо-маклай намидики етнологийә вә антропологийә институтиниң асия вә тинч окян тәтқиқатлири мәркизидики аспирантурида билим тәһсил қилип, 2013-йили шәрқшунас алим л. Чвирниң йетәкчиликидә намзадлиқ диссертатсийисини утуқлуқ яқлап чиққан. Д. Дорҗийева 2006-вә 2008-йиллири уйғур елиниң үрүмчи, турпан вә ғулҗа шәһәрлири, қазақистанниң алмата вилайитигә қарашлиқ уйғур, панфилоф вә челәк наһийилиридә илмий екиспедитсийәдә болған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт