Rusiyede xitayning jaza lagérlirigha qarshi chong namayishlar ötmekchi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-12-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Moskwa shehiridiki xitay elchixanisi aldida Uyghur élidiki jaza lagérlirigha naraziliq bildürülüp ötküzülgen yalghuz kishilik namayishqa qatnashqan, merkiziy asiya siyasiy köchmenler jem'iyitining prézidénti behram hemrayéf ependi. 2018-Yili 15-dékabir, rusiye.
Moskwa shehiridiki xitay elchixanisi aldida Uyghur élidiki jaza lagérlirigha naraziliq bildürülüp ötküzülgen yalghuz kishilik namayishqa qatnashqan, merkiziy asiya siyasiy köchmenler jem'iyitining prézidénti behram hemrayéf ependi. 2018-Yili 15-dékabir, rusiye.
RFA/Oyghan

Melumatlargha qarighanda, Uyghur élidiki jaza lagérlirigha qarshi heriketler dunyaning bashqimu memliketliri bilen bir qatarda rusiyedimu élip bérilmaqta. Yéqinda rusiyening "Nastoyashéyé wrémya. Aziya" axbarat téléwiziye programmisi ene shundaq heriketlerning biri heqqide xewer élan qilghan idi. Bu merkiziy asiya boyiche yéngiliqlar élan qilip turidighan rusiyediki tonulghan téléwiziye qanallirining biri. Uningdin melum bolushiche, 15-dékabirda rusiye paytexti moskwa shehiridiki xitay elchixanisi aldida yalghuz kishilik namayish uyushturulup, uningda Uyghur élidiki jaza lagérlirigha qarshiliq bildürülgen. Mezkur téléwiziye qanilining muxbiri musa kazakof namayish ötken yerde bolup qaytqan.

Uningda mundaq déyilgen: "Bügün moskwada xitay elchixanisi aldida yalghuz kishilik namayishlar bolup, ular sherqiy türkistandiki qayta terbiyelesh lagérlirini yépishni telep qildi".

Moskwadiki Uyghurlarning milliy-medeniyet birleshmisining mes'uli sherif exmetofmu bu namayishqa qatnashqan bolup, uning éytishiche, u 1962-yili rusiyege kélip orunlashqan. Hazir uning uruq-tughqanliri Uyghur élining köpligen sheherliride yashaydiken. U mundaq dédi: "Tughqanlarning köpi öz waqtida étilip ketti. Anglishimche, hazir ularning jiqliri türmide yétiptu. Ulardin hazir birer xewer yoq. Men axirqi qétim 2013-yili barghan. Kéyinki waqitlarda bérishqa ruxset alalmidim. Hazirqi waqitqa kelsek, Uyghurlar héch qachan xitayni étirap qilmighan. Azadliq üchün küresh qilidu. Hazir moskwadiki türkiy milletliri Uyghurlarni qollawatidu. Lékin hökümetliri bilip tursimu, bu heqte éniq xewer bermeywatidu. Ular ghezeplinip, namayishlarni qiliwatidu. Namayish bilen xitay toxtap qalmaydu. Qanchilik dawamlishidu, uni uqmaymiz".

Mezkur namayishqa chiqqan tonulghan özbék hoquq qoghdighuchisi, merkiziy asiya siyasiy köchmenler jem'iyitining prézidénti behram hemrayéf we torbetchi behram rehman nöwetliship xitayning jaza lagérlirigha qarshi sözler yézilghan waraqchilarni hem ay-yultuzluq kök bayraqni kötürüp chiqqan. Bu waraqchilarda mundaq déyilgen: "Xitay! yighiwélish lagérlirini yap! erkinlik ishiklirini ach!", "Xitaydin musulmanlar üchün yighiwélish lagérlirini yépishni telep qilimiz!"

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan torbetchi behram rehman mundaq dédi: "Men tor arqiliq rabiye qadirning séntebirde sherqiy türkistanda Uyghur, özbék, qirghiz, qazaq qatarliq türkiy xelqlerni tutup turuwatqanliqini anglighan idim. Yéqinda qazaqistan xitaygha nota ewetti. Qirghizlarmu yéqinda namayishqa chiqti. Menmu chette qarap turmay dep, yalghuz kishilik namayish uyushturdum. Men aldi bilen hoquq qoghdighuchi behrom hemrayéf we bashqilar bilen meslihetleshtim. Bu mundaq mezmundiki tunji namayish bolup hésablinidu."

Uyghur élidiki jaza lagérliri munasiwiti bilen türkiy tilliq xelqlerning birlishishi mumkinmu dégen so'algha u mundaq dep jawab berdi: "Biz yéqinda bbch ning özbék xizmiti arqiliq özbékistan prézidénti shawket mirziyoyéfqa muraji'etname ewettuq. Uninggha tor arqiliq 500 özbék imza qoydi. Biz uningda sherqiy türkistandiki Uyghur we özbék qérindashlarning bügünki teqdirige nezer aghdurushni soriduq. Men oylaymenki, xitayning türkiy xelqlerge qarshi yürgüzüwatqan teqibleshliri bizni birleshtüridu. Men özüm qirghizistanning osh shehiridiki Uyghurlar bilen yaxshi tonush. Méning momam Uyghur. U qeshqerde tughulghan. Eyni waqitlarda ruslar oshni bésiwalghanda ata-bowilirimiz sherqiy türkistan'gha ketken iken".

Biz hoquq qoghdighuchi behrom hemrayéf ependi bilen alaqileshkinimizde u bu qarshiliq herikitining mushuning bilenla toxtap qalmaydighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Biz shuning bilen birge moskwa hakimidin sherqiy türkistandiki Uyghurlarning ehwaligha qaritilghan namayish ötküzüshke ruxset sorawatimiz. U yaqta mana yüz yildek waqit boldi, xitay hökümiti her xil seweb-bahaniler bilen Uyghur xelqini ézip kéliwatidu. Shu meqset bilen chong yighiwélish lagérliri qurulup, u yerlerde ayallarmu, er kishilermu chidighusiz shara'itlarda tutup turulmaqta. San-sanaqsiz qiynashlardin ademlermu ölüwatmaqta. Uyghur ahalisige her xil qisimlar körsitilip, bu jismaniy yoqitishlarghiche dawam qilmaqta. Shuning üchün biz, barliq türkiy xelqler özimizning buninggha qarshiliqini bildürüshimiz kérek. Bu qarshiliq intayin keng da'iride bolushi lazim. Biz tinchliq yoli bilen xitaydin Uyghurlar üstidin teqibleshlerni toxtitishni telep qilimiz. Biz xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan siyasiy, diniy teqibleshlirini iqrar qilishini qolgha keltürüshimiz kérek."

Behrom hemrayéf öz sözide yene moskwada ötken yalghuz kishilik namayishni sheherlik ahaliningmu, hoquq qoghdash organliri xadimliriningmu chüshinish bilen qobul qilghanliqini ilgiri sürdi. Uning éytishiche, hazir bolupmu musulman yashlar arisida teshwiq ishliri yürgüzülüwatqan bolup, ularda Uyghurlarning bügünki éghir teqdiri chüshendürülmekte iken.

Behrom hemrayéf sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "Ilgiri xitay Uyghur bölgünchiliki toghriliq gep qilghan bolsa, kéyinrek 'térrorchi' dégen atalghu peyda bolghandin kéyin, Uyghurlargha nisbeten 'térrorchi' we 'diniy radikal unsur' dégen atalghularnimu ishlitishke bashlidi. Lékin xitay dunya jama'etchiliki aldida ene shu küchlerge qarshi küresh yürgüzüwatqanliqini aqlashqa tirishiwatidu. Bizche, xitay Uyghurlarni ilgiri qandaq jazalighan bolsa, hazirmu shu siyasetni dawamlashturup kelmekte. Men u yaqtin kelgen Uyghurlar bilen pat-pat alaqiliship turimen. Hazir Uyghurlar bilen bir qatarda qazaqlarmu, qirghizlarmu, özbéklermu jazalanmaqta. Xitay hazir bu xelqlerni birdek éziwatidu. Elwette, Uyghurlar intayin köp sanda azab tartiwatidu. Bu xitay hazir pütkül musulmanlargha qarshi chiqiwatidu dégen söz. Bu küreshte musulman xelqler birlishidu. Buni xitay kélechekte emeliyette körüp bilidu."

Igilishimizche, rusiye terkibidiki tataristan jumhuriyitidimu ötken ayda yalghuz kishilik namayish bolup ötken idi. Uni uyushturghan tatar yashlirining "Azadliq" ittipaqining ezasi rafik karimullin xitayning qazan shehiridiki bash konsulxanisi aldida naraziliq bildürgen. U qolida "Xitay! musulman xelqlerni, bizning Uyghur, tatar, qirghiz, qazaq qérindashlirimizni qirishni toxtat! insan heqlirini saqlashni, "Terbiyelesh lagérliri" ni yépishni, ademler üstidin qiynashlarni we xorlashlarni toxtitishni telep qilimiz!" dégen waraqni kötürüp chiqqan.

Emdi 15-dékabirda "Azadliq" radyosining tataristandiki bölümining muxbiri régina xisamowaning "Qazanda xitaydiki musulman we türkiylerni qoghdash namayishi bolidu" dégen maqaliside éytilishiche, 22-dékabir küni qazanda chong namayish bolmaqchi iken. Maqalida bu namayishni ötküzüshke yerlik hökümettin resmiy ruxset élin'ghanliqi éytilghan.

Toluq bet