Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати адәм бомба һуҗумиға қандақ тақабил турушни музакирә қилди

Мухбиримиз әркин
2016-09-15
Share
bishkek-xitay-elchixanisi-hujum.jpg Бишкәк шәһиридики хитай әлчиханисиға қаритилған аптомобиллиқ һуҗумдин кейин қирғизистан сақчи вә қораллиқ қисимлири йетип кәлгән көрүнүш. 2016-Йили 30-авғуст, қирғизистан.
rferl.org

13‏-Авғуст,, қазақистанниң алма-ата шәһиридә өткүзүлгән шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидики дөләтләрниң истихбарат‏, бихәтәрлик органлириниң башлиқлар йиғини оттура асияниң бихәтәрлик мәсилисини музакирә қилған.

Хитай ахбарат васитилириниң ашкарилишичә, йиғинда конкрет адәм бомба һуҗумлириға қандақ тақабил туруш, диний радикаллиқ идийисиниң тарқилишиниң қандақ алдини елиш, ш һ т ниң пакистан вә һиндистан билән болған бихәтәрлик җәһәттики һәмкарлиқи қатарлиқ мәсилиләр музакирә қилинған. Бу йиғин ш һ т террорлуққа қарши туруш комитетиниң 29‏-нөвәтлик йиғини иди.

Бу йиғин, 30‏-авғуст хитайниң бишкәктики әлчиханиси адәм бомба һуҗумиға учриған, арқидинла ш һ т ниң террорлуққа қарши бирләшмә һәрбий маневири қирғизистанниң иссиқкөл районида башланған мәзгилдә чақирилған иди.

Иссиқкөл областиниң уйғур аптоном райони билән қазақистанға чегридаш тағлиқ районида 15‏-авғуст башланған “тинчлиқ әлчиси‏‏-2016” намлиқ маневирға 2000 дәк әскәр қатнашқан. Маневирға әң көп әскәр қатнаштурған дөләт русийә билән хитай болуп, русийә 500 әскәр, хитай 300 әскәр қатнаштурған. Әмма өзбекистан қирғизистан билән болған чегра ихтилапи сәвәблик маневирға қатнашмиған иди.

Америка ню йорк шәһәрлик университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң, хитай һөкүмити ш һ т ниң террорлуққа қарши туруш механизмини қоллинип, өзиниң бу райондики һәр хил мәнпәәтлирини қоғдашни ойлисиму, әмма бу райондики дөләтләрниң униң билән толуқ һәмкарлиқ елип бериши күнсери қийинлишидиғанлиқини билдүрди.

У, оттура асиядики истибдат дөләт рәһбәрлириниң дәври ахирлишиватқанлиқини, бу районда иҗтимаий таратқулар омумлишип, һәр хил либерал пикир еқимлар тарқиливатқанлиқини, шуниң билән биргә, радикал ислами идийиләрниң кеңийиватқанлиқини көрситип, нәтиҗидә “бу дөләтләрниң хитай билән бу җәһәттики һәмкарлиқи кәлгүсидә күнсери қийинлишиду” деди.

Шя миң мундақ дәйду: “ ислами идеологийиләр бу районда һәр хил ислами иҗтимаий диний һәрикәтлирини қозғаватиду. Шуңа, бу районда кәлгүсидә алақидар мәлум муқимсизлиқ амили мәвҗут. Мениңчә бу райондики дөләтләрниң давамлиқ хитай билән һәр хил йәрлик демократик пикир еқимларға яки ислами радикал һәрикәтләргә қарши туруш җәһәттики кәлгүсидики қийинчилиқи йениклимәйду, бәлки техиму зорийиду.”

Профессор шя миң йәнә, хитайниң оттура асиядики мәнпәәти вә униң “йеңи йипәк йоли” истратегийиси радикал ислами күчләрниң җиддий хирисиға дуч келиватқанлиқини әскәртип, бу вәзийәтниң пәйда болушида хитайниң уйғурларға тутқан сиясити зор рол ойниғанлиқини илгири сүрди.

У, “мән изчил бир бәлвағ вә бир йол истратегийәси тосқунлуққа учрайдиғанлиқини тәкитләп кәлдим. Чүнки, чоң қуруқлуқтики әң чоң мәсилә, бу йолниң барлиқ чиқиш еғизлиридики дөләтләрниң һәммиси мусулман дөләтләр. Һалбуки, хитайниң шинҗаңда қилған-әткини ислам дөләтлиридә наһайити зор инкас қозғап кәлди. Хусусән түркийәдә вә малайшияда кишиләр уйғур мусапирлириға ярдәм қилди һәм қоллиди. Буларниң һәммиси хитайниң уйғурларға қилған-әткәнлириниң мусулманларда күчлүк инкас қозғиғанлиқини көрситиду” деди.

Лекин бәзи русийә мутәхәссислириниң қаришичә, йеқинқи йиллардин бери оттура асия әллиридики хәлқләрдә хитайға қарши кәйпият күчәйгән. Йеқинда қазақистанда һөкүмәтниң йәр земинни хусусийлаштурушиға қарши зор көләмлик намайишлар партлиған. Намайишчилар буниңға йәр земин хусусийлаштурулса, бу хитай ширкәтлириниң көпләп йәр сетивелишиға йол ечип бериду, дәп қарши чиққан.

Мутәхәссисләрниң қаришичә, бу хил кәйпият хитайниң оттура асия әллиридики сода, иқтисади паалийити, хитай пуқралириниң көпийиши вә хитай дипломатик органлириниң күчиниң зорийишиға мунасивәтлик икән.
Профессор шямиң, хитайниң баш көтүрүши әтраптики дөләтләрдә әнсизлик пәйда қиливатқанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: “ хитайниң бир йол бир бәлвеғи зор тосқунлуққа учриди. Бу тосқунлуқниң сәвәби шәкил җәһәттин қариғанда һәр хил. Мәсилән,бу оттура асияда диний тоқунуш билән мунасивәтликтәк, әмма шәрқий җәнубий асияда болса иқтисади мәнпәәт вә сиясий идеологийәгә алақидардәк көрүниду. Әмма мениң қаришимчә, буларниң һәммисидә бир ортақлиқ бар. У болсиму хитайниң баш көтүрүши вә у пәйда қилған тәһдиттур. Бу әһвалда униң баш көтүрүши вә кеңийиши әтраптики дөләтләрдә бир хил әнсизлик пәйда қиливатиду.”

Ш һ т ниң террорлуққа қарши туруш мәркизи өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһиридә болуп, 2004‏-йили қурулған. Мәзкур органниң хизмити әза дөләтләр оттурисидики террорлуққа қарши истихбарат вә бихәтәрлик һәмкарлиқини маслаштуруштур.

Русийә федератсийә бихәтәрлик идарисиниң муавин башлиқи симирноф, ш һ т ниң террорлуққа қарши туруш оргинида 69 тәшкилат вә адәм бомба һуҗуми елип бариду, дәп қаралған 2500 кишиниң тизимлики барлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт