Истанбулда “хәлқара мунасивәтләр саһәсидә шәрқий түркистан мәсилиси” дегән темида йиғин өткүзүлди

2013 - Йили 1 - айниң 23 - күни истанбул универисити торкологийә тәтқиқат иниститутиниң уюштуруши билән иниститут йиғин залида, “хәлқара мунасивәтләр саһәсидә шәрқий түркистан мәсилиси” дегән темида йиғин өткүзүлди. Йиғинда, 20 йил билән 50 йил арисида шәрқий түркистан мустәқил дөлити қурулидиғанлиқи ипадиләнди.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2013.01.25
dr-omer-qul-sherqiy-turkistan-2013-305.png 2013 - Йили 1 - айниң 23 - күни истанбул универиситида ечилған “хәлқара мунасивәтләр саһәсидә шәрқий түркистан мәсилиси” йиғинда доктор өмәр қул әпәнди сөз қилмақта
RFA/Arslan


Истанбул универиситети түркологийә тәтқиқат иниститотиниң уюштуруши билән һәр айда бир қетим түркийә сөһбәтлири намда йиғин өткүзүлүп келиватқан болуп, 1 - айлиқ йиғинида “хәлқара мунасивәтләр саһәсидә шәрқий түркистан мәсилиси” дегән темида йиғин өткүзүлди. Бу йиғинда, шәрқий түркситан вә уйғурларға алақидар көп санда илмий тәтқиқат вә китаб язған шәрқий түркситан тарихи тоғрисида тәтқиқат елип бериватқан доктор өмәр қул әпәнди сөз қилди. Йиғинға истанбул универиситетиниң оқутқучи вә оқуғучилири шундақла истанбулда паалийәт қиливатқан шәрқий түркистан аммивий тәшкилатлириниң мәсуллири болуп көп санда киши қанташти.

Доктор өмәр қул әпәнди йиғинда, шәрқий түркситанниң тарихи җәряни, шәрқий түркситанда қурулған мустәқил дөләтләр, хитайниң 1949 - йилдики ишғалийити, шәрқий түркистанниң һазирқи вәзийити қатарлиқ мәсилиләр тоғрисида тохталди вә шәрқий түркистан мәсилисиниң һәл болуш йоллирини оттуриға қойди.

Доктор өмәр қул әпәнди мундақ деди:

- Хитайниң ғәрбкә чиқиш нуқтиси җәһәттә түркийиниң қанчилик әһмийәтлик бир йәр икәнликини биз билмәйватимиз. Шәрқий түркситан мәсилиси, шәрқий түркситан даваси дәймиз вә шәрқий түркистан мәсилисини аңлитиватимиз. Әпсуслинарлиқи, түркийиниң шәрқий түркситан сиясити йоқ, әгәр түркийә шәрқий түркситан сияситини бәлгиләп чиқса, һазирқидин нәччә һәссә көп тәрәплимә пайдини қолға кәлтүрәләйдиғанлиқиға ишинимән. Тарихи йипәк йолиниң хитай тәрипидин тиз сүрәтлик пойиз йоли билән йеңидин җанландуруш пилани күнтәртипкә кәлди, хитай бу пилан үчүн 280 милярд доллар мәбләғ салди. Буниңдин түркийигә 28 милярд доллар бәрди. Әгәр түркийә буниңдин 80 милярд доллар тәләп қилса иди, хитай қобул қилип буни бәргән болатти. Чүнки истратегийә җәһәттин қарайдиған болсақ, хитай я деңиз йолини, яки қоруқлуқ йолини қоллинишқа мәҗбур болиду, хитай явропаға өтүши үчүн мәйли қоруқлуқ, мәйли деңиз йолини таллисун, кафказ деңизиниң җәнубидин яки шималидин өтүп маңидиған бирла йол түркийидур, шуниң үчүн түркийә хитай үчүн бәк әһмийәтлик.

Доктор өмәр қул, түркийә немә үчүн шәрқий түркситан мәсилисигә көңүл бөлүши керәк дегән мәзмунда сөз қилип мундақ деди:

- Чүнки, у йәрдә яшаватқанларму бизгә охшаш инсан, биз пәләстин мәсилисигә көңүл бөлүп җиддий қариған болсақ, охшашла шәрқий түркситанға көңүл бөлүшимиз вә җиддий қаришимиз керәк. Пәләстин мәсилисигә диний җәһәттин қарап җиддий көңүл бөлүватқан болсақ, шәрқий түркситан хәлқиму мусулман, уларниң мәсилисигә охшаш диний җәһәттин қарап көңүл бөлүш керәк. Башқа бир охшимайдиған алаһидилик болса, шәрқий түркситанда яшайдиған хәлқ биз билән ирқдаш. Мәсилигә инсанпәрвәрлик җәһәттин қарайдиған болсақму у йәргә көңүл бөлүшкә мәҗбур болимиз, мәсилигә мәйли миллий җәһәттин қарайдиған болсақму шәрқий түркситан мәсилигә көңүл бөлүшкә мәҗбур болимиз.

Доктор өмәр қул сөзиниң ахирида, уйғур мәсилисигә игә чиқишниң бир қанчә түрлүк сәвәблирини оттуриға қоюп мундақ деди:

- Биз һазир адаләтсиз бир дуняда, мадди мәнпәәт биринчи орунда туридиған бир дуняда яшаватимиз, инсанларниң қиблиси пул - мал болған бир дуняда яшаватимиз, башқилар мәсилиләргә мәнпәәт бойичә қариса мәйли, әмма бизниң мәнпәәттин сирт қараш керәк болған мәниви қиммәт қарашлиримиз бар, бизниң қизил сизиқлиримиз бар, биринчиси: әгәр мәсилигә инсанпәрвәрлик билән қарайдиған болсақ, мәйли мусулман болсун, мәйли мусулман болмисун, инсанларға бир һәқсизлиқ қилинватқан болса, бизниң әқидимиз униңға қарши турушни тәләп қилиду.

Иккинчиси: ирқи җәһәттә биз улар билән бир милләт, чүнки бизниң тарихимиз, мәдәнийитимиз у йәргә тутишиду.

Үчүнчиси: диний етиқад бойичә қарайдиған болсақ, у йәрдики қериндашлиримизму мусулман, әгәр пүтүн динға етиқад қилидиғанлар бир қериндаш дәп етиқад қилидиған болсақ, у йәрдә бир қериндишимизниң бурни қаниған болса, буниңда бизниң мәсулийитимиз бар демәктур. Мал сетивалғанда диққәт қилиш керәк,“хитайда ишләнгән” дәп йезилған мални сетивалмаслиқни тәвсийә қилимән. Мән шуниңға ишинимәнки, хитайниң мелини сетивалғанда у йәрдики бир қериндишимизниң бешиға етилған оқниң пулини бәргән болисиз. Оқ дегән һаман әқлимгә шу келидуки, шәрқий түркистанда өлүмгә һөкүм қилинғанларни иҗра қилиш үчүн оқниң пулини аилисидин алиду, биз шундақ бир ечинишлиқ җуғрапийә тоғрисида сөз қиливатимиз.

Доктор өмәр қул сөзиниң ахирида, 20 билән 50 йил арисида шәрқий түркситанда мустәқил бир дөләтниң қурулидиғанлиқини ипадиләп мундақ деди:

- Мән ғәрб әллиридин вә б д т дин шәрқий түркситан мәсилиси тоғирисда һечнәрсә үмид қилмаймән, әмма ислам һәмкарлиқ тәшкилатини шәрқий түркситан мәсилисигә җавабкар дәп қараймән, чүнки хитайниң ташқи тиҗаритиниң 300 милярд долларға йеқин қисми ислам дуняси билән елип берилиду. Шәрқий түркситанниң кәлгүсигә қарита, түркийә қатарлиқ ислам дунясидин үмид күтимән, әмма бизниң у йәрдә йүз бериватқанларға көңүл бөлүш, у йәрдә йүз бериватқанларни көзитиш вә башқиларға аңлитишимиз керәк, җамаәт пикир пәйда қилишимиз, күнтәртипкә кәлтүрүшимиз керәк болиду. Шәрқий түркситан мәсилиси тоғрисида җамаәт пикри пәйда қилалисақ, у йәрдики қериндашлиримизниң қийинчилиқлардин қутулуп хатирҗәм бир һаят кәчүрүшигә төһпә қошидиғанлиқиға ишинимән. Мән 20 йил билән 50 йил арисида шәрқий түркистанда мустәқил бир дөләтниң қурулидиғанлиқиға ишинимән. ялғуз шәрқий түркситан әмәс, бәлки хитай бир қанчә дөләткә бөлүнидиғанлиқиға ишинимән, буниң ишарәтлири көрүлүватиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.