Шотландийәниң мустәқиллиқ мәсилиси хәлқара ахбаратларда инкас қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2014.09.15
shotlandiye-musteqilliq.jpg Шотландийәниң мустәқил болушини қоллуғучилири қоллирида байрақчиларни көтүрүп мустәқиллиқни тәшвиқ қилмақта. 2014-Йили 12-сентәбир, шотландийә.
AFP

2014-Йили 18-сентәбир күни шотландийәдә омумий хәлқ аваз бериш арқилиқ, шотландийәниң мустәқиллиқ йолини таллиши яки бүйүк беританийә бирлики ичидә болуши бәлгилиниду.

Шотландийәниң мустәқиллиқ йолини таллиши һәққидики сиясий өзгириш дуняниң пүткүл ахбарат саһәсидә көплигән муназириләрни қозғимақта.

12-Сентәбир японийә N H K телевизийәсиниң шотландийәниң мустәқил болуши мәсилиси һәққидики сөһбәт программисиға илгири бирләшкән дөләтләр тәшкилатида вәзипә өтигән, һазир дәм елишқа чиққан япон дипломатлири алаһидә тәклип билән қатнишип бу һәқтә өзлириниң мулаһизилирини оттуриға қойди.

Япон дипломатлириниң қаришичә, бу хилдики мустәқиллиқ көз қариши үч йүз йил илгиридин тартипла улуғ беританийә бирлики ичидә яшаватқан шотландийәликләрдә мәвҗут иди.

Улар, иккинчи дуня урушидин қалған милләтчилик еңиниң 21-әсирдә қайтидин гүллинип оттуриға чиқиши, мустәмликичиләрниң изчил һалда мустәмликә қилинған милләтләрни иқтисадий җәһәттин ярдәм бериш шоари билән тарихтин бери алдап келиватқан қул қилиш истратегийәсиниң дәврниң өтүши, заман вә маканниң тәқәззаси билән бар-бара қаршилиқларға учраватқанлиқини билдүрмәктә.

Япон дипломатлири, әгәр шотландийә мустәқиллиқ елан қилса буниң һәтта японийәгиму зор тәсири болидиғанлиқини, токйодин йеқиндин буян мустәқиллиқ тәләп қилип келиватқан бир қисим окинавалиқларниң японийәдин айрилип чиқип өз алдиға дөләт қурушиға зор илһам болидиғанлиқини илгири сүрди.

Америкидин чиқидиған “һәптилик журнал” ниң 12-сентәбир күнидики санида елан қилинған, журналист паулниң: “әгәр шотландийә мустәқиллиққә аваз бәрсә, падишаһ илзабит иккигә бөлүниду” сәрләвһилик сиясий анализ мақалисидә, аял падишаһ илзабит иккинчиниң шотландийәниң мустәқил болушидин хош болмайватқанлиқини, шундақтиму сиясий күчи болмиған хан аилисиниң бу мәсилидә күчиниң баричә һәрикәттә болуватқанлиқини билдүргән.

Паул мақалисидә, падишаһ илзабитниң аммиви мурасимларда даим тәкитләйдиған: “мән шуни унутмаслиқим керәкки, маңа улуғ британийә вә җәнубий ирландийәниң шаһлиқ таҗи берилгән” дегән сөзиниң әмдиликтә анчә қиммити қалмиғанлиқини көрсәткән.

У,мақалисидә: “шотландийәликләр мустәқиллиқ җакарлиса, улуғ британийәдин изчил һалда иқтисадий гүллиниш әмәс, бәлки мустәқиллиқ тәләп қилип келиватқан ирландийәликләр әлвәттә ‛бизму саңа тәәллуқ әмәс!‚ дәп баш көтүрүп чиқиду” дегән.

Японийәдики бәзи бир тор бәтлиридә шотландийәниң мустәқиллиқ йолини таллиши оттура шәрқтики көп милләтлик ислам дөләтлиригә, җүмлидин изчил мустәқиллиқ тәләп қилип келиватқан ирақтики күртләр вә ирандики әзәрийләргә зор тәсир көрситидиғанлиқи алаһидә әскәртилгән.

Японийәдики нопузлуқ гезитләрдин “җапан таймес гезити”ниң тор бекитидики хәвиридә дейилишичә, йәкшәнбә күни шотландийәдики бир черкавда өткүзүлгән сәдиқә топлаш диний мурасимиға қатнашқан аял падишаһ илзабит иккинчи черкав мухлислириға қилған сөзидә, шотландийә хәлқиниң мустәқиллиқ йолини таллаш мәсилисидә толиму еһтиятчанлиқ билән ойлинип иш көрүшини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Падишаһ илзабит черкавда сөзлигән нутқида “шотландийә хәлқи өз кәлгүсини обдан ойлишиши керәк ” дегән сөзни көп қетим тәкрарлиған.

“җапан таймес гезити”ниң хәвиридә көрситилишичә, йәкшәнбә күни шотландийәдә көплигән нахша чолпанлири “шотландийә кечиси” сәнәт паалийитини өткүзгән болуп, үч миңға йеқин тамашибинлар қатнашқан сәнәт кечиликидә, даңлиқ нахшичи рикй рус пәйшәнбә күни өткүзүлидиған омумий хәлқ аваз бериш сайлимида көпчиликниң шотландийә мустәқиллиқиға аваз беришини тәвсийә қилған.

Японийә телевизийә қаналлириниң бу һәқтики хәвиридә ейтилишичә, аял падишаһ илзабит иккинчи язниң томуз күнлиридики дәм елишлирини асаслиқи шотландийәдики дача-сарайлирида өткүзидикән.

Японийәдики бәзи бир хитай ишлири мутәхәссислириниң ейтишичә, шотландийәниң мустәқиллиқ мәсилисигә аит хәвәрләрни хитай мәтбуатлири қаттиқ контрол қилған болуп, хитай өзидики уйғур, тибәт, моңғул мустәқилчилириниң буниңдин илһам елип бейҗиңға иш терип бериштин қаттиқ әнсиригән шундақла бу иш шяңгаң мәсилиси юқири пәллигә көтүрүлгән бир вақитқа тоғра кәлгән.

Ахирида зияритимизни қобул қилған қануншунас ямагаҗо шотландийәниң мустәқиллиқ мәсилиси һәққидә өзиниң қарашлирини баян қилип мундақ деди:
-Әгәр шотландийә мустәқиллиқ елан қилса, бу, пүткүл дунядики өз мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш үчүн күрәш қиливатқан мәзлум милләтләргә зор илһам бәхш ата қилиду. Болупму русийәдики, украинадики, җүмлидин хитайдики аз санлиқ милләтләргә тиздин тәсири болиду. Һазирқи вақитниң өзидә пулға, иқтисадқа, һәрбий күчкә тайинип милләтләрни мустәмликә қилидиған дәвр өтүп кәтти. Хитайдики аптоном районларниң мәсилиси шотландийә мәсилиси билән анчә пәрқлиқ болмиса керәк, дәп ойлаймән.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.