Дунядики тунҗи коммунистик дөләт 25 йил муқәддәм ғулиған иди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-08-24
Share
ghelibe-kuni-sowet-305.jpg Ғалибийәт хатирә күни тәбрикләнди. 2005-Йили 9-май. Москва.
wikipedia.org

Мәлумки, буниңдин 25 йил муқәддәм дунядики тунҗи коммунистик дөләт совет иттипақи ғулиған иди. Буниңға 19-авғустта йүз бәргән исян сәвәб болуп, униң мәқсити совет иттипақиниң йимирилишигә йол бәрмәсликтин ибарәт болған. Игилишимизчә, шу күни сәһәрдә дөләт бихәтәрлик комитети хадимлири мәмликәттә пәвқуладдә вәзийәт елан қилип, дөләт комитети қурған иди. 20-Авғустта русийә президенти борис елтсинниң мәзкур комитетниң қанунсизлиқи һәққидики пәрманни имзалиши билән, москвадики вәзийәт хели кәскинләшти. Илгирики түзүмни яқлиғучи һәрбийләр билән намайишчилар оттурисида тоқунушлар йүз берип, ақивәттә бир нәччә адәм қурбан болди вә яридар болди. 23-Авғустта болса, русийә президенти илгирики совет иттипақи президенти михайил горбачйефниң алдида русийәдә коммунистик партийә паалийитиниң тохтитилиши һәққидә пәрманға қол қойди. Әтиси м. Горбачйеф совет иттипақи коммунистик партийиси мәркизий комитетиниң баш секретарлиқ лавазимидин кәткәнликини елан қилған иди.

Совет иттипақиниң ғулиши иттипақдаш җумһурийәтләргә, болупму оттура асия хәлқлиригә, шу җүмлидин уйғурларға немиләрни елип кәлди? бу вәқә җәрянида оттура асияда қандақ сиясий, иҗтимаий вә иқтисадий өзгиришләр йүз бәрди?
Совет иттипақиниң йимирилиш сәвәблири, буниңға кимләрниң һәм немиләрниң асас болғанлиқи һәққидә бүгүнгичә һәр хил пикирләр ейтилип кәлмәктә. Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, совет иттипақиниң парчилиниши 20-әсирниң 90-йиллири дуняға зор өзгиришләрни елип кәлгән болуп, дуня хәритисидә 15 мустәқил дөләт, пәқәт оттура асиядила бәш мусулман мәмликити пәйда болған. Бу өз нөвитидә уйғурларға охшаш мусулман хәлқләр үчүнму пайдилиқ болған иди. Совет иттипақиниң ғулишиға, сиясәтшунасниң тәкитлишичә, сиясий, иқтисадий, иҗтимаий, мәдәний вә идийиви амиллар сәвәб болған. Қ. Ғоҗамбәрди келәчики йоқ коммунистик идеологийиниң гумран болушиниң омумән совет иттипақиниң, шундақла дуняви сотсиялизм түзүминиң ғулишиға елип кәлгәнликини һәм буниң оттура асиядиму өз әксини тапқанлиқини ейтип, мундақ деди: “ горбачйеф ислаһат, ашкарилиқ елан қилип, демократийигә қарап маңғанда оттура асия җумһурийәтлиридә миллий рәһбәрләр сәһнигә чиқти. Улар тез арида коммунистик идеологийәдин миллий идеологийәгә қарап өтти. 1991-Йили авғустта дөләт комитетиниң қурулуши билән москва әмәлийәттә иттипақдаш җумһурийәтләрни башқуралмай қалди. Шуниң билән җумһурийәтләр пәйдин-пәй мустәқиллиқ елан қилди. Бу җәһәттә улар һәр хил қийинчилиқларға, шу җүмлидин милләтләр ара мәсилиләргиму дуч кәлди.”

Қ. Ғоҗамбәрди совет иттипақи ғулаштин аввал йәни ахирқи йилларда, болупму иқтисадий ислаһатлар җәрянида милләтләр ара тоқунушларниң келип чиққанлиқини, болупму әрменийә вә әзәрбәйҗан оттурисидики тағлиқ қарабах мәсилисиниң қанлиқ тоқунушларға елип кәлгәнликини илгири сүрүп, оттура асиядики вәзийәт һәққидә тохталди: “ оттура асияда өткән әсирниң 20-йиллири совет иттипақи шәкилләнгән дәврдә уларниң земини илмий вә тарихий асасқа көңүл бөлүнмәй, көпинчә сүний сизилди. Шуңлашқа улар арисида миллий территорийә талаш-тартиши сәһнигә чиқти. Бу асасән кавказда болди. Оттура асияда, мәсилән, бүгүнгичә қирғизистан билән өзбекистан арисида мушундақ талаш-тартишлар бар. Қазақистанму хитай билән келишип, бәзи йәрлирини бәрди, бәзи йәрлирини алди, шундақ қилип бирдин-бир қазақистан өз йәрлирини қошнилар билән сизип чиқти. Башқилар бу ишлирини ахириғичә чиқиралмиди.”

Сиясәтшунас қ. Ғоҗамбәрди бәзи өзбекистан территорийисидә қирғиз йезилириниң, бәзи қирғиз йезилирида болса, өзбек йезилири аһалисиниң келип орунлашқанлиқини оттуриға қойди. У һәммә йәрдә территорийә, су мәсилилириниң мәвҗут икәнликини, буниң кейинки вақитларда болупму русийә билән қериндаш җумһурийәтләрниң өз- ара мунасивәтлиригә бир талай зиян елип кәлгәнликини, буниң шундақла совет иттипақиниң бу җумһурийәтләргә елип кәлгән зийини икәнликини илгири сүрди. Қ. Ғоҗамбәрди оттура асиядики территорийәләрниң өз вақтида қанунға асасланмиған һалда бекитилгәнликини, бүгүнки күндә бу җумһурийәтләрниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға әза болуп, хәлқара субйектқа айланғанлиқини билдүрди.

У оттура асия дөләтлириниң аҗизлиқидин пайдилинип, хитайниң уйғурларға қарши сияситини күчәйткәнликини вә өзиниң аталмиш юмшақ иқтисадий басқунчилиқини оттура асияға киргүзгәнликини, уйғур елиниң хитай, русийә вә башқа мәмликәтләрниң тәсир даирисигә айланғанлиқини билдүрди.

Әмди дуня иқтисади вә хәлқара мунасивәтләр институтиниң мудири, иқтисадчи доктор һакимҗан арупофниң пикричә, совет иттипақиниң иқтисади болупму шу вақиттики министирлар кеңишиниң рәиси алексей косигин йүргүзгән иқтисадий ислаһатлардин кейин, өз тәрәққиятида юқири дәриҗигә еришкән иди. Бу 1964-йилдин та 70-йилларниң оттурилиридики арилиқ болуп, пәқәт шуниңдин кейин униң иқтисадида қийинчилиқлар йүз беришкә башлиған. Һ. Арупоф 1991-йилға кәлгәндә совет иттипақи иқтисадиниң очуқ һалда чоң кризисқа дуч кәлгәнликини ейтип, мундақ деди: “ совет иттипақи ғулаш алдида бир пүтүн хәлқ игилики системисиниң шәкилләнгәнлики тоғрилиқ шоар оттуриға ташланған болсиму, әмәлийәттә бу система ишлимиди. Шуңлашқа совет иттипақиниң ғулишиға сәвәб болған асасий амил бу иқтисадий чүшкүнлүкләр, дәп ойлаймән. 15 Иттипақдаш җумһурийәт арқа-арқидин өзлириниң иттипақтин чиқидиғанлиқини елан қилди. Бу тамамән һәр хил җумһурийәтләр иди. Әң тәрәққий әткән җумһурийәтләр прибалтикиниң естонийә, литва вә латвийә җумһурийәтлири болди. Һәтта совет иттипақи дәвридиму уларда ишләпчиқириш саһәлири хели раваҗланған иди. Иттипақ ғулиғандин кейин бу җумһурийәтләр тез арида өзлирини сәпәрвәрликкә кәлтүрәлиди һәм һазирқи вақитта уларниң барлиқи явропа иттипақиниң әзалири болуп һесаблиниду. Йәнә бир җумһурийәтләр гурупписи, йәни русийә, украина, беларусийә вә әтималим, қазақистанниң иқтисад дәриҗиси шу дәвргә мувапиқ болди. Уларму шу дәврдики вәзийәткә тез арида маслишалиди. Биваситә қазақистанға келидиған болсақ, совет дәвридә униңда йетәрлик дәриҗидә ишләпчиқириш саһәлири қурулуп, нефит, газ охшаш тәбиий байлиқлар записи топланған иди. Шуңлашқа елимиз 3-5 йил ичидә бу байлиқлирини орунлуқ ишлитишни билди. Биз интайин көп чәтәл мәблиғини җәлп қилалидуқ, бу өз нөвитидә иқтисадимизниң раваҗлинишиға қаттиқ тәсирини көрсәтти.”

Һ. Арупофниң тәкитлишичә, оттура асия җумһурийәтлиридин, мәсилән, түркмәнистан битәрәплик йолини талливелип, һазир у өзиниң интайин бай газ записи билән һаят кәчүрмәктә. Қирғизистан йетәрлик дәриҗидә тәбиий байлиқларға игә болмиғанлиқтин униң иқтисадида бәзи қийинчилиқлар пәйда болуп, бу униң сиясий, иҗтимаий әһвалиға, болупму ички муқимлиқиға қаттиқ тәсир қилди. Өзбекистан болса интайин пәхәслик билән иқтисадий ислаһатлар йолини талливалған болсиму, униң 30 милйонға йеқин аһалиси һәҗми җәһәттин кичик земинда җайлашқан. Алим шундақла бу йәрдә аиливи мунасивәтләрниң әнәниви системисиниң мәвҗут икәнликини, көпрәк йеза игиликиниң раваҗланғанлиқини илгири сүрди. Һ. Арупофниң ейтишичә, шундақ сәвәбләр түпәйли совет иттипақиниң ғулиши билән бәзи йәрләрдә иқтисадниң көтүрүлүши, бәзи йәрләрдә униң чүшкүнлүккә учриши һәққидә ениқ бир пикир қилиш қийин болмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт