Dunyadiki tunji kommunistik dölet 25 yil muqeddem ghulighan idi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-08-24
Share
ghelibe-kuni-sowet-305.jpg Ghalibiyet xatire küni tebriklendi. 2005-Yili 9-may. Moskwa.
wikipedia.org

Melumki, buningdin 25 yil muqeddem dunyadiki tunji kommunistik dölet sowét ittipaqi ghulighan idi. Buninggha 19-awghustta yüz bergen isyan seweb bolup, uning meqsiti sowét ittipaqining yimirilishige yol bermesliktin ibaret bolghan. Igilishimizche, shu küni seherde dölet bixeterlik komitéti xadimliri memlikette pewqul'adde weziyet élan qilip, dölet komitéti qurghan idi. 20-Awghustta rusiye prézidénti boris éltsinning mezkur komitétning qanunsizliqi heqqidiki permanni imzalishi bilen, moskwadiki weziyet xéli keskinleshti. Ilgiriki tüzümni yaqlighuchi herbiyler bilen namayishchilar otturisida toqunushlar yüz bérip, aqiwette bir nechche adem qurban boldi we yaridar boldi. 23-Awghustta bolsa, rusiye prézidénti ilgiriki sowét ittipaqi prézidénti mixayil gorbachyéfning aldida rusiyede kommunistik partiye pa'aliyitining toxtitilishi heqqide perman'gha qol qoydi. Etisi m. Gorbachyéf sowét ittipaqi kommunistik partiyisi merkiziy komitétining bash sékrétarliq lawazimidin ketkenlikini élan qilghan idi.

Sowét ittipaqining ghulishi ittipaqdash jumhuriyetlerge, bolupmu ottura asiya xelqlirige, shu jümlidin Uyghurlargha némilerni élip keldi? bu weqe jeryanida ottura asiyada qandaq siyasiy, ijtima'iy we iqtisadiy özgirishler yüz berdi?
Sowét ittipaqining yimirilish sewebliri, buninggha kimlerning hem némilerning asas bolghanliqi heqqide bügün'giche her xil pikirler éytilip kelmekte. Siyasetshunas qehriman ghojamberdining pikriche, sowét ittipaqining parchilinishi 20-esirning 90-yilliri dunyagha zor özgirishlerni élip kelgen bolup, dunya xeritiside 15 musteqil dölet, peqet ottura asiyadila besh musulman memlikiti peyda bolghan. Bu öz nöwitide Uyghurlargha oxshash musulman xelqler üchünmu paydiliq bolghan idi. Sowét ittipaqining ghulishigha, siyasetshunasning tekitlishiche, siyasiy, iqtisadiy, ijtima'iy, medeniy we idiyiwi amillar seweb bolghan. Q. Ghojamberdi kélechiki yoq kommunistik idé'ologiyining gumran bolushining omumen sowét ittipaqining, shundaqla dunyawi sotsiyalizm tüzümining ghulishigha élip kelgenlikini hem buning ottura asiyadimu öz eksini tapqanliqini éytip, mundaq dédi: “ Gorbachyéf islahat, ashkariliq élan qilip, démokratiyige qarap mangghanda ottura asiya jumhuriyetliride milliy rehberler sehnige chiqti. Ular téz arida kommunistik idé'ologiyedin milliy idé'ologiyege qarap ötti. 1991-Yili awghustta dölet komitétining qurulushi bilen moskwa emeliyette ittipaqdash jumhuriyetlerni bashquralmay qaldi. Shuning bilen jumhuriyetler peydin-pey musteqilliq élan qildi. Bu jehette ular her xil qiyinchiliqlargha, shu jümlidin milletler ara mesililergimu duch keldi.”

Q. Ghojamberdi sowét ittipaqi ghulashtin awwal yeni axirqi yillarda, bolupmu iqtisadiy islahatlar jeryanida milletler ara toqunushlarning kélip chiqqanliqini, bolupmu erméniye we ezerbeyjan otturisidiki taghliq qarabax mesilisining qanliq toqunushlargha élip kelgenlikini ilgiri sürüp, ottura asiyadiki weziyet heqqide toxtaldi: “ Ottura asiyada ötken esirning 20-yilliri sowét ittipaqi shekillen'gen dewrde ularning zémini ilmiy we tarixiy asasqa köngül bölünmey, köpinche sün'iy sizildi. Shunglashqa ular arisida milliy térritoriye talash-tartishi sehnige chiqti. Bu asasen kawkazda boldi. Ottura asiyada, mesilen, bügün'giche qirghizistan bilen özbékistan arisida mushundaq talash-tartishlar bar. Qazaqistanmu xitay bilen kéliship, bezi yerlirini berdi, bezi yerlirini aldi, shundaq qilip birdin-bir qazaqistan öz yerlirini qoshnilar bilen sizip chiqti. Bashqilar bu ishlirini axirighiche chiqiralmidi.”

Siyasetshunas q. Ghojamberdi bezi özbékistan térritoriyiside qirghiz yézilirining, bezi qirghiz yézilirida bolsa, özbék yéziliri ahalisining kélip orunlashqanliqini otturigha qoydi. U hemme yerde térritoriye, su mesililirining mewjut ikenlikini, buning kéyinki waqitlarda bolupmu rusiye bilen qérindash jumhuriyetlerning öz- ara munasiwetlirige bir talay ziyan élip kelgenlikini, buning shundaqla sowét ittipaqining bu jumhuriyetlerge élip kelgen ziyini ikenlikini ilgiri sürdi. Q. Ghojamberdi ottura asiyadiki térritoriyelerning öz waqtida qanun'gha asaslanmighan halda békitilgenlikini, bügünki künde bu jumhuriyetlerning birleshken döletler teshkilatigha eza bolup, xelq'ara subyéktqa aylan'ghanliqini bildürdi.

U ottura asiya döletlirining ajizliqidin paydilinip, xitayning Uyghurlargha qarshi siyasitini kücheytkenlikini we özining atalmish yumshaq iqtisadiy basqunchiliqini ottura asiyagha kirgüzgenlikini, Uyghur élining xitay, rusiye we bashqa memliketlerning tesir da'irisige aylan'ghanliqini bildürdi.

Emdi dunya iqtisadi we xelq'ara munasiwetler institutining mudiri, iqtisadchi doktor hakimjan arupofning pikriche, sowét ittipaqining iqtisadi bolupmu shu waqittiki ministirlar kéngishining re'isi alékséy kosigin yürgüzgen iqtisadiy islahatlardin kéyin, öz tereqqiyatida yuqiri derijige érishken idi. Bu 1964-yildin ta 70-yillarning otturiliridiki ariliq bolup, peqet shuningdin kéyin uning iqtisadida qiyinchiliqlar yüz bérishke bashlighan. H. Arupof 1991-yilgha kelgende sowét ittipaqi iqtisadining ochuq halda chong krizisqa duch kelgenlikini éytip, mundaq dédi: “ Sowét ittipaqi ghulash aldida bir pütün xelq igiliki sistémisining shekillen'genliki toghriliq sho'ar otturigha tashlan'ghan bolsimu, emeliyette bu sistéma ishlimidi. Shunglashqa sowét ittipaqining ghulishigha seweb bolghan asasiy amil bu iqtisadiy chüshkünlükler, dep oylaymen. 15 Ittipaqdash jumhuriyet arqa-arqidin özlirining ittipaqtin chiqidighanliqini élan qildi. Bu tamamen her xil jumhuriyetler idi. Eng tereqqiy etken jumhuriyetler pribaltikining éstoniye, litwa we latwiye jumhuriyetliri boldi. Hetta sowét ittipaqi dewridimu ularda ishlepchiqirish saheliri xéli rawajlan'ghan idi. Ittipaq ghulighandin kéyin bu jumhuriyetler téz arida özlirini seperwerlikke keltürelidi hem hazirqi waqitta ularning barliqi yawropa ittipaqining ezaliri bolup hésablinidu. Yene bir jumhuriyetler guruppisi, yeni rusiye, ukra'ina, bélarusiye we etimalim, qazaqistanning iqtisad derijisi shu dewrge muwapiq boldi. Ularmu shu dewrdiki weziyetke téz arida maslishalidi. Biwasite qazaqistan'gha kélidighan bolsaq, sowét dewride uningda yéterlik derijide ishlepchiqirish saheliri qurulup, néfit, gaz oxshash tebi'iy bayliqlar zapisi toplan'ghan idi. Shunglashqa élimiz 3-5 yil ichide bu bayliqlirini orunluq ishlitishni bildi. Biz intayin köp chet'el meblighini jelp qilaliduq, bu öz nöwitide iqtisadimizning rawajlinishigha qattiq tesirini körsetti.”

H. Arupofning tekitlishiche, ottura asiya jumhuriyetliridin, mesilen, türkmenistan bitereplik yolini talliwélip, hazir u özining intayin bay gaz zapisi bilen hayat kechürmekte. Qirghizistan yéterlik derijide tebi'iy bayliqlargha ige bolmighanliqtin uning iqtisadida bezi qiyinchiliqlar peyda bolup, bu uning siyasiy, ijtima'iy ehwaligha, bolupmu ichki muqimliqigha qattiq tesir qildi. Özbékistan bolsa intayin pexeslik bilen iqtisadiy islahatlar yolini talliwalghan bolsimu, uning 30 milyon'gha yéqin ahalisi hejmi jehettin kichik zéminda jaylashqan. Alim shundaqla bu yerde a'iliwi munasiwetlerning en'eniwi sistémisining mewjut ikenlikini, köprek yéza igilikining rawajlan'ghanliqini ilgiri sürdi. H. Arupofning éytishiche, shundaq sewebler tüpeyli sowét ittipaqining ghulishi bilen bezi yerlerde iqtisadning kötürülüshi, bezi yerlerde uning chüshkünlükke uchrishi heqqide éniq bir pikir qilish qiyin bolmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet