Amérikining 10 ming süriyelik musapirni qobul qilishi bashqilarning siyasiy panahliq ishlirigha tesir körsitemdu?

Muxbirimiz gülchéhre
2015.09.15
suriye-musapir-honggariye-chegra.jpg Yawropa döletlirige qéchish üchün chiqqan süriyelik musapirlar wén'giriye chégrasida. 2015-Yili 16-séntebir.
AFP

Amérika qoshma shtatliri dunyada eng köp musapir qobul qilidighan dölet bolsimu, 2011-yili süriyede krizis partlighandin buyan, urush otidin qachqan peqet 1500 süriyelik musapirni qobul qilghan, obama hökümiti bu mesilide xelq'araning bésimigha uchrighandin kéyin, bu yil öktebirdin bashlap kéler yili ichide 10 ming süriyelik musapirni amérikigha yerleshtürüshni wede qildi. Amérikining süriyelik köchmenlerge qaratqan siyasitide bu 10 ming kishi sanini békitishi, amérikining musapirlarni qobul qilish da'imliq sanining körünerlik ashqanliqini körsitidu. Undaqta bu, amérikida siyasiy panahliq ishlirigha riqabet tughduramdu? Uyghurlarning panahliq resmiyetlirige qandaq tesir körsitishi mumkin? bu toghrisida éniq melumat élish üchün Uyghur amérika birleshmisining re'isi adwokat alim séyitof ependini ziyaret qilduq.

Amérika aqsaray axbarat bayanatchisi josh érnist 10-séntebir künidiki bayanatida, prézidént obamaning amérika hökümitidin 2016-maliye yili 10 ming süriyelik musapirni qobul qilishini telep qilghanliqini élan qildi. Buning bilen amérika hökümiti panahliq resmiyitini tézlitidighan bolup, musapirlarning arqa körünüshini tekshürüsh, resmiyetni tézlitish üchün nurghun xadim kétidiken, obama amérika fédiratsiyesi tarmaqlirigha memuriy buyruq chüshürüp, kéler yilliq xamchotta süriyelik panahlan'ghuchilarni 10 minggha yetküzüshke teyyarliq qilishni telep qilghan.

Amérika dunyada eng köp musapir qobul qilidighan dölet bolup, 2-dunya urushi dewridin bashlapla u her yili öz dölitide milliy we irqiy kemsitishke uchrighan, siyasiy köz qarishi, diniy étiqadi tüpeylidin bésim we zulumgha uchrighan, we bashqa siyasiy, iqtisadiy krizislar tüpeyli hayati xewpke we bésimgha uchrighanliqtin amérikigha köchmen bolup kelgen 70 mingdin 75 ming etrapida musapirni qobul qilip panahlandurup kelmekte idi.

Gerche amérikidiki Uyghurlar, bashqa köchmen milletlerge qarighanda tolimu az sanni igilisdimu, yéqinqi yillardin buyan bolupmu 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin her xil yollar arqiliq amérikigha kélip panahliq tiligüchi Uyghurlarning sani barghanséri köpeymekte. Emma amérikidiki bezi siyasiy, iqtisadiy özgirishler, chégra mesililirimu köchmenler resmiyetlirigimu tesir körsitiwatqan bolghachqa, bu'arida bir qisim Uyghurlarning panahliq tileshte resmiyetliri murekkepliship, panahliq ishlirining hel bolush qedimining bir qeder astilap qalghanliqi melum idi.

Emdi 2016-yilliq maliye yilida amérikining süriyelik 10 musapir mesilisini hel qilishtek pilani Uyghurlarning amérikidin panahliq tilesh ishlirigha téximu riqabet yaritamdu? Uyghurlar panahliq resmiyetliride némilerge diqqet qilishi kérek? bu heqte Uyghur amérika birleshmisi re'isi, adwokat alim séyitof ependi ziyaritimizni qobul qilip mundaq melumat berdi: “Amérika bir köchmenler döliti, amérika hökümiti özining dölitidiki zorawanliqtin qéchip kelgen musapirlar qatarida Uyghurlarghimu siyasiy panahliq bérip keldi, az dégende yiligha 100 musapir kélip panahliq tilewatidu. Gerche amérika urushtin qachqan süriyeliklerge jiddiy qarap, ayrim yene 10 ming süriyelikni qobul qilishtin ibaret bu siyasetni chiqarghan bolsimu, köchmen qobul qilish mesilisi bilen siyasiy panahliq resmiyiti ikkisi oxshimaydighan ikki xil katégoriyege tewe. Chünki süriyelik musapirlar mesilisi sirttin kélidighan köchmenlerning mesilisi, Uyghur siyasiy panahliq tiligüchiler bolsa amérika chégrasi ichide turup siyasiy panahliq tiligüchiler bolghachqa, bir birige tesir körsitishi natayin, emma xadimlarning yétishmesliki seweblik siyasiy panahliq ishlirining qedimi astilap qélishi mumkin.”

Alim séyitof ependi yene, yéqindin buyan amérikida siyasiy panahliq tiligen Uyghurlarning resmiyet ishlirining ilgirikige qarighanda astilap qélishidiki sewebler heqqide toxtilip, uni mundaq 3 xil sewebke yighinchaqlidi: “5-Iyul weqesining aldi-keynidiki Uyghur dewasining xelq'arada yüksilishige egiship, siyasiy panahlan'ghuchi köp qisim Uyghurlarning panahliq ishliri téz bir terep qilinip hel bolghan bolsimu, yéqinqi ikki yildin buyan panahliq tilewatqan Uyghurlarning panahliq ishlirining hel bolush sür'iti bir az astilap qaldi, bir yil, hetta ikki yilghiche jawabini kütüwatqanlar bar, buning seweblirining biri, ikki yil aldida amérikidiki ikki partiyining talash tartishi bilen fédéral hökümiti maliyesining taqilip qélish munasiwiti bilen amérikining köchmenler ishlirigha mes'ul fédral xizmetchiliri heptide bir kün dem alidighan bolup özgertkenliki üchün ish sür'iti astilidi.

Ikkinchisi, méksikidiki zeher we bashqa urush krizisliri seweblik nurghun méksikiliq amérika chégrasida turup amérikidin panahliq tilidi, amérika köchmenler idarisi nurghun xadimlirini méksika chégrisigha bularning panahliq ishlirini hel qilish üchün ajratti, bu bashqa panahliq tiligüchilerning resmiyetlirining astilishighimu bir seweb boldi.

Yene biri, bezi Uyghurlar amérika hökömitidin panahliq tiligende özining xitay hökümitining ziyankeshlikige uchrighanliqi heqqide xata yaki ispatlap bérelmeydighan saxta melumat bergechke, panahliq tiligendin kéyinki resmiyetliri murekkepliship ketken, bir qisim Uyghurlarning panahliqi deslep ret qilin'ghan bolsimu, Uyghurlar weziyiti dunyagha tonulushi bilen, uningdin sirt chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirining doklatlirining, pa'aliyetlirining tesiride bu Uyghurlarni qayturmidi, yenila panahliqini asta-asta qobul qilmaqta. Emma, yene panahliniwatqan Uyghurlarning iltija telipi qobul bolghandin kéyinki siyasiy we ijtima'iy pa'aliyetlerge tutqan pozitsiyisi we inkasi, heqiqiy siyasiy panahlan'ghuchilarning salahiyitige mas kelmeydu. Ularning panahliq tilep bolupla xitaygha bérip-kéliwatqanliqi, ularning "men xitaygha qaytsam, méni öltürüwétidu yaki türmige solaydu" dégendek panahliq tiligende körsetken seweblirining yalghanliqini ashkarilap, amérika hökümitide yaman tesir peyda qilip, heqiqiy ziyankeshlikke uchrighan Uyghur siyasiy panahliq tiligüchilerning resmiyetlirining hel bolushigha tosalghu we qiyinchiliq élip kelmekte. Bu bir ré'alliq.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.