Тәйвән сабиқ дөләт мудапиә министири: хитай тәйвәнниң әң чоң дүшмини

Ихтиярий мухбиримиз руқийә
2013-04-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәттә турмәмәт әпәнди тәйвән пуқралар һөкүмити мәсуллири билән биллә
Сүрәттә турмәмәт әпәнди тәйвән пуқралар һөкүмити мәсуллири билән биллә
RFA

Тәйвәнниң чен шүйбйән дәвридики сабиқ дөләт мудапиә министири сәй миңшийән зияритимизни қобул қилип, хитай тәйвәнниң әң чоң дүшмини, деди вә уйғурларниңму өзлири арзу қилған әркинлик вә яки мустәқиллиққа балдуррақ еришишни арзу қилидиғанлиқини билдүрди.

Өткән айда тәйвәндики сабиқ америка дипломати вилям стантон дуня тәйвәнликләр қурултийида сөз қилип, тәйвәнниң хитайға қарши һәрбий мудапиәгә йетәрлик көңүл бөлмәйватқанлиқини әйиблигән иди.

Әҗәба, тәйвән растинила хитайдин тәһдит һес қилмайватамду? ундақта бу, тәйвәнниң кәлгүсидә хитай билән қандақ мунасивәт қурушиға йол ечиши мумкин вә буниң уйғур дәвасиға қандақ тәсири бар? тәйвәнниң дөләт мудапиәсигә сәрп қилған хираҗити немә үчүн төвәнләп кетиду? биз бу мунасивәт билән тәйвәнниң ма йиңҗу һөкүмитидин бурунқи дөләт мудапиә министири, һазирқи тәйвән дөләт мудапиә вә истратегийә институтиниң профессори майкил сәй (сәй миңшийән ) әпәндини зиярәт қилдуқ.

Соал: вилям стантон әпәнди, дуня тәйвәнликләр қурултийида қилған сөзидә тәйвәнниң хитайдин тәһдит һес қилмайватқанлиқини армийә сәрп қилған хираҗитиниң төвәнләп кәткәнликини оттуриға қойди, гәрчә у бу сөзлириниң өзиниң шәхси көз қариши икәнликини тәкитлигән болсиму, әмма «америкиниң бу һәқтики мәйданини ипадиләйду» дәп қаралмақта, сиз буниңға қандақ қарайсиз? әгәр тәйвән растинила әндишә қилмайватқан болса, бу тәйвәнниң америкиға оюн ойнап хитай билән йеқинлишиватқинини көрситәмду?

Җаваб: тәйвәнниң әң чоң дүшмини хитай, хитайниң 1500 башқурулидиған бомбиси тәйвәнгә қарита тикләклик. Тәйвән хитайдин тәһдит һес қилмай кимдин қилсун? хитай бир диктатор дөләт, һәммини бир партийә контрол қилиду, тәйвән бундақ бир мәмликәт билән йеқинлишип уларға һәргизму қетилип кетәлмәйду. Һөкүмәт статистикиси бойичә ейтқандиму 75% тин артуқ тәйвәнлик хитайниң бир қисми болушни халимайду. Кимму башқиларниң контроллуқиға өтүп қелишни халайду? кимму әркинлик вә мустәқиллиқни сөймәйду. Бу мумкин болмайдиған иш. Биз тәйвәнниңла мәңгү мустәқил турушини әмәс уйғур достлиримизниңму балдуррақ өзлири арзу қилған әркинлик демократийә вә яки мустәқиллиққа еришишни арзу қилимиз.

Соал: әмма, тәйвәнниң дөләт мудапиәсигә аҗратқан мәблиғи 1994 - йили 3.8 % Икән, кейинки 13 йилда барғансери төвәнләп 2012 - йилға кәлгәндә 2.2% Гә чүшүп қалған. Һәтта тәйвәнгә охшаш хитай тәрипидин 1500 данә башқурулидиған бомба тәһдитигә тоғра кәлмигән бир кичик дөләтниңму, дөләт мудапиәсигә аҗратқан мәблиғи 3.6% Буни қандақ чүшәндүрисиз?

Җаваб: шундақ тәйвәнниң дөләт мудапиәсигә аҗратқан мәблиғи бурунқидин төвәнләп кәтти бу дегәнлик тәйвән мәбләғ аҗритишни халимиди дегәнлик әмәс, мәйли бурунқи һөкүмәт болсун яки һазирқи һөкүмәт болсун дөләт мудапиәсигә аҗритидиған мәбләғ бар, әмма америка хитай билән болған мәнпәәтлирини көздә тутуп бизгә әң йеңи һәрбий техникини сетип беришни кәйнигә созуп кәлгәнлики үчүн, бу мәбләғ хәҗләнмиди, бизниң әң ишәнчлик достимиз һесабланған японийиму америка билән охшаш позитсийидә болди.

Соал: демәк сиз, тәйвән хитайни әң чоң тәһдит дәп қарайду, армийигә сәрп қилидиған мәблиғи аҗритилған болсиму америка әң йеңи қорал техникисини сетип бәрмигәнликтин амалсиз қеливатиду дедиңиз, сизниңчә америкиниң әң йеңи қоралларни сетип бәрмәсликидики сәвәби тәйвән алий армийә офитсерлириниң һазирға қәдәр нурғун қетим һәрбий учурларни хитайға сетивәткәнликидин әмәсму?

Җаваб: хитай бурундин тартип тәйвәнниң һәммә саһәсигә ишпийонларни қатму - қат киргүзүп сиңдүрүп кәлди. Әлвәттә хитайға сетилған бәзи ишпийонларниң йеңи қорал техника учурлирини хитайға бериветишидин сақлиниш тәс болуватиду. Әмма, бу америка үчүн асасий сәвәб болалмайду. Чүнки америка бурунму бизгә нурғун қетим қорал сатқан. Әҗәба америка у чағларда ишпийонлардин әндишә қилмиғанмикин? мәсилә пүтүнләй бу сәвәбтин әмәс, бу пәқәт мәсилиниң бир тәрипи. Америка шималий корийә, афғанистан қатарлиқ хәлқаралиқ мәсилиләрдә хитайға бәзи җәһәтләрдә еһтияҗлиқ, чүнки хитай һазир күчийип кәтти, бурунқидәк әмәс. Шуңа америка хитай мунасивәтлири сәвәбидин бәзидә тәйвәнгә қорал бәрмәсликкә мәҗбур.

Соал: сиз бир сабиқ дөләт мудапиә министири болуш сүпитиңиз билән, тәйвән бу мәсилидә қандақ қилиши керәк дәп қарайсиз?

Җаваб: мениңчә тәйвән бундин кейин худди исраил ға охшаш оз күчигә тайинип һәрбий қоралларни тәрәққий қилдуруши керәк. Башқиларниң қорал сетип беришидин үмид күтмәй мәбләғни йеңи һәрбий техника ишләпчиқиришқа сәрп қилишимиз керәк. Чүнки биз һәммә ишиккә усуп бақтуқ. Йәнила өз күчимизгә тайинишимиз әң муһим дәп қараймән.

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң баш рәиси долқун әйса әпәнди сәй миңшийән әпәндиниң сөзлиригә қарита оз көз қаришини билдүрүп тәйвәнниң, хитайниң бир қисми болуп қелиштин қәтий сақлиниши вә хитайға қарши турушиниң уйғур дәвасидики роли вә муһимлиқини билдүрди.

Толуқ бәт