Rusiyelik tatar pa'aliyetchiliri: “Biz xitaydiki jaza lagérlirigha qarshi küreshni yenimu dawam qilimiz”

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019.01.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qazanda-lagergha-qarshi-namayish-01.jpg Qazanda élip bérilghan Uyghur diyaridiki lagérlargha qarshi naraziliq namayishidin bir körünüsh. 2018-Yili 26-dékabir. Qazan, tataristan.
Photo: RFA

Yéqinqi waqitlarda Uyghur élidiki jaza lagérlirigha qarshi naraziliq heriketlirining dunyaning her qaysi döletliride barghanséri küchiyiwatqanliqi melum. Her xil shekillerde élip bériliwatqan bu xildiki naraziliq bildürüsh heriketliri rusiyedimu yüz bermekte.

15-Dékabirda rusiye paytexti moskwada üch kishilik namayish ötküzülüp, uninggha ikki özbék we bir Uyghur pa'aliyetchisi qatnashqan idi. Uning arqisidin 26-dékabir küni rusiye fédératsiyesi terkibidiki tataristan jumhuriyitining paytexti qazan shehiride 12 kishilik naraziliq namayishi élip bérilghan. Bu qazanda ötküzülgen ikkinchi qétimliq namayish bolup, 21-noyabirda yalghuz kishilik namayishqa chiqqan yash pa'aliyetchi rafiq kerimullin xitayning qazandiki konsulxanisi aldida qoligha taxtay kötürüp, naraziliqini bildürgen. 

Rusiyediki bu bir qatar naraziliq namayishlirining qatnashquchiliri xitayning Uyghur élidiki Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq türkiy milletlerni atalmish yighiwélish lagérlirigha qamap, ulargha mejburiy yosunda ménge yuyush terbiyisi élip bériwatqanliqini eyibligen. Bu heqte rusiyening “Kommérsant”, “Islam xewerliri”, “Ré'alnoyé wrémya”, “Nastoyashéyé wrémya: aziya” qatarliq axbarat agéntliqliri we téléwiziye programmiliri xewer tarqatqan idi.

Biz qazan shehiridiki namayish qatnashquchilirini téléfon arqiliq ziyaret qilduq.

Qazandiki pütün tatar jem'iyetliri merkizining re'isi ferit zakiyéf ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu namayishqa chiqish sewebini mundaq dep chüshendürdi: “Biz dunya jama'etchilikini shinjangdiki Uyghur, qazaq, qirghiz qatarliq xelqlerge qarita yürgüzülüwatqan qirghinchiliqlargha diqqet qilishqa chaqirduq. Bu jehette birleshken döletler teshkilati xitaydiki ‛terbiyilesh‚ lagérliri mesilisige sus qarimaqta. Emeliyette bu lagérlarni stalin dewridiki gulag lagérliri we gitlérning yighiwélish lagérliri bilen sélishturushqa bolidu. Musulman döletler bolsa xitay siyasitining küchlük tesiri astida buninggha qarshiliq bildürelmeywatidu. Uyghurlar bizge peqet til jehettinla tughqan bolup qalmastin, belki bizning qandash qérindashlirimizdur. Shuning üchün Uyghur, qazaq we bashqa türkiy xelqler mushundaq peytlerde birlishishimiz kérek. Shuning bilen bir waqitta türkiye, qazaqistan we özbékistan qatarliq türkiy memliketliri bu mesilide xitaygha nisbeten qattiq siyaset tutushi lazim dep oylaymen.”

Ferit zakiyéf yene birleshken döletler teshkilatining xewpsizlik kéngishige re'islik qilghuchi memliketlerni xitayning Uyghur we bashqa milletlerge qaratqan assimilyatsiye siyasitini toxtitishqa chaqirdi. U xitayning basturush siyasitini eyiblesh üchün pakitlarning yéterlik ikenlikini, xitay hökümitining birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi wekillirini Uyghur diyardiki lagérlarni tekshürüshke ruxset qilishi lazimliqini ilgiri sürdi. Ferit zakiyéf qazandiki xitay konsulxanisi aldida 22-dékabir küni ötküzüsh belgilen'gen chong kölemdiki namayishning bezi sewebler bilen mushu yilning yanwar éyigha qaldurulghanliqini tekitlidi. Uning éytishiche, bu namayishqa tataristanda yashawatqan qazaq, Uyghur qatarliq milletlermu jelp qilinip, heriket yene dawamlashmaqchiken. 

21-Noyabirda qazandiki xitay bash konsulxanisi aldida ötküzülgen yalghuz kishilik namayish qatnashquchisi, tatar yashlirining “Azadliq” ittipaqining ezasi rafik karimullin ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Biz tordiki yéngiliqlardin xitayda yüz bériwatqan weqeler, yeni xitay hökümitining türkiy-musulman xelqlerge nisbeten yürgüzüwatqan heriketlirini bilduq. Birinchi nöwette Uyghurlarning eng qattiq azab chékiwatqanliqi melum bolmaqta. Uningdin bashqa bizning u yerdiki tatar, qazaq we bashqa qérindash xelqlirimizmu mushundaq ehwalda iken. Xitaylar bizning bu qérindashlirimizni lagérlargha qamap, islam dinidin waz kéchishke, xitay medeniyiti we qa'ide-yosunliri boyiche yashashqa mejburlimaqta. Bu, elwette, insan hoquqlirigha zit kélidu. Bu toghra emes. Méning yalghuz kishilik namayishqa chiqqanliqim heqqidiki xewerning torlarda téz sür'ette tarqalghanliqi méni heyran qaldurdi. Men bu namayishqa yalghuz chiqqinim bilen, méni qollighan yashlarmu boldi. Ular chette turup, manga yar-yölek boldi. Ularning ichide bir Uyghur kishimu boldi. U méning bilen sözliship, andin féysbukta bu namayish toghriliq melumat berdi. Ijtima'iy taratqularda méni qollighuchilar, manga minnetdarliq bildürgüchiler köp boldi.” 

Rafik karimullin bu heriketni toxtatmaydighanliqini, chünki xitayning mundaq siyasiti bilen kélishishke bolmaydighanliqini bildürdi. U xitay hökümitining pütkül xitaydiki bashqa milletlerni xitay millitining gewdisige qoshuwétish siyasitining eqilge muwapiq kelmeydighanliqini, shuning üchün mundaq siyasetke qarshi küreshni dawam qilish zörürlükini otturigha qoydi.

Rafik karimullin sözining axirida Uyghurlargha töwendiki tileklirini éytti: “Öz dinini saqlashni, öz millitige, xelqige, ana tiligha sadiq bolushini, kélechekte buning barliqini kéyinki ewladlargha qaldurushni tileymen. Mushundaq bolghandila xitay bizge héch nerse qilalmaydu. Uyghurlarning xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonida yashighuchi asasliq xelq ikenlikini, ularning sanining nechche on milyon ikenlikidin xewirim bar. Ularning tili bizning tatar tiligha intayin yéqin. Ilgiri ularning Uyghur tilidiki téléwiziye qanalliri köp idi. Hetta ularning sani rusiyediki tatar qanalliridin bir nechche hesse köp dégen melumatlarmu bar.” 

Igilishimizche, ötken yilning öktebir éyida rusiyening muptilar kéngishi bashliqi rawil gheynuddin qazaqistan paytexti astana shehiride bolup ötken dunya we en'eniwi dinlar rehberlirining 6-qurultiyida söz qilip, xitaydiki lagérlar mesilisi we u yerde diniy kemsitishlerning mewjutluqini inkar qilghan idi. Tatar millitidin kélip chiqqan rusiyening bash muptisining bu bildürüshi ottura asiyadiki weziyettin xewerdar közetküchiler arisida küchlük ghulghula peyda qildi. Lékin ariliqta bir az waqit ötkendin kéyin tataristan musulmanlirining diniy bashqarmisi re'isi kamil samigullin xitay da'irilirining memlikette yashaydighan musulmanlargha qarshi basturush siyasitini eyibligen we barliq musulmanlarni xitaydiki musulman qérindashliri üchün semimiy du'a qilishqa chaqirghan idi. Kamil samigullinning bu pozitsiyisi Uyghurlarni qattiq tewrendürdi. Shu munasiwet bilen rusiyediki “Uyghurlarning milliy-medeniyet birleshmisi” namidin kamil samigullin'gha minnetdarliq xéti tapshurulghan idi. Xette pütkül dunya Uyghurliri hemde lagérlarda azab chékiwatqan milyonlighan kishiler namidin Uyghur xelqi üchün éghir bir peytte körsetken heq sözige minnetdarliq izhar qilin'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.