Mutexessisler tatarlarning Uyghurlar bilen bolghan dostluqi heqqide toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-03-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Tatar tarixchi munir yérzin
Tatar tarixchi munir yérzin
RFA/Oyghan


Melumki, ötken esirning bashliridin tartip tatarlar Uyghur élida we yettisudiki Uyghurlarning hayatida, tarixida, medeniyitide tigishlik rol oynighan. Bu heqte tatar metbu'atlirida maqaliler élan qilin'ghan. Asasen rusiye we qazaqistanda yashawatqan tatar ziyaliylirining Uyghurlar tarixigha, medeniyitige bolghan qiziqishi mushu waqitqiche dawamlashmaqta.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tatar tarixchisi munir érzin Uyghurlarning hayati, turmush - tirikchiliki, örp - adetliri, milliy azadliq kürishi heqqide tatar metbu'atida köpligen emgeklerning élan qilin'ghanliqini hemde tatar muxbirlirining bu yönilishte köp izden'genlikini otturigha qoydi. U, bolupmu ataqliq tatar ziyaliysi noshurwan yawushéfning 1913 - we 1914 - yilliri "Shora" zhurnili we "Waqit" gézitining muxbiri süpitide Uyghur élida bolghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "U, altisheherning köpligen sheherliride bolup, Uyghurlarning hayati we munasiwiti heqqide melumatlarni yézip qaldurghan. N. Yawushéfning 450 bet hejimdiki maqaliliri "Shora" we "Waqit"ta élan qilin'ghan. Xitayning yiraq sherqidiki sheherliridiki, yaponiyediki tatar metbu'atimu Uyghurlar, sherqiy türkistan zémini toghriliq, 1930 - yillarda yüz bergen weqelerni yorutushta xéle köp ishlarni qildi. Xitayning mudenjyang shehiride chiqqan "Yéngi milliy yol" dégen zhurnalni neshr qilghan tatarlarning ataqliq rehbiri ghayaz isqaqining bashchiliqida 1930 - yillardiki shinjangda élip bérilghan milliy azadliq herikiti toghriliq nurghunlighan maqaliler élan qilindi. Bu zhurnalning shu zéminda mexsus muxbirliri bolghan."

M. Érzinning éytishiche, 1935 - yili chiqqan "Milliy bayraq" namliq gézitigimu Uyghurlar heqqide köpligen matériyallar bésilghan bolup, bu maqalilerde yoqni bar dep, ashurup yaki kemsitip éytishlargha yol qoyulmay, yüz bergen weqelerni eynen körsitish bash meqset qilip qoyulghan. M. Érzin bu metbu'atta Uyghur élida élip bérilghan xojaniyaz rehberlikidiki azadliq herikiti, shundaqla shing shiseyning sowét ittipaqigha yandiship hakimiyet béshigha kelgenliki heqqide maqaliler orun alghanliqini tekitlep, yene mundaq dédi: "Öktebir inqilabidin burunqi tataristanda, rusiyede chiqqan tatar zhurnal we gézitlirida köp melumatlarni tépishqa bolidu. "Yéngi milliy yol" we "Milliy bayraq" zhurnili we géziti chet'ellerge ketken tatar muhajirlirining metbu'ati. Tatar xelqi özining hayati, kélechiki, teqdiri toghriliq qanchilik oylan'ghan, köyün'gen bolsa, ular qérindash Uyghur xelqining hayati, teqdiri toghriliqmu köyümchanliq bilen, ghemxorluq bilen qérindashliq borchini ada qilip keldi, dep éytishqa heqqimiz bar."

Tatarlar türkiy xelqlerning, shu jümlidin, Uyghurlarning milliy idiyisi we milliy herikitining rawajlinishida. Mu'eyyen rol oynap kelgen. Tonulghan tarixchi, süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi ablehet kamalofning tekitlishiche, tatarlar rusiye we chin impériyisidiki türkiy xelqlerdin burun özlirining gézit we zhurnallirini rawajlandurghan. Ene shu gézit we zhurnallar arqiliq yéngi idiyiler, shu jümlidin milliy idiyemu tarqitilghan bolup, ularni peqet tatarlarla emes, belki bashqimu türkiy xelqlerning ziyaliy wekilliri qiziqip oqughan. A. Kamalof mezkur tatar metbu'atining bolupmu yettisu Uyghurliri arisida keng da'iride tonulghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Melumki, Uyghur yazghuchisi we tarixchisi, jemiyet erbabi nezerghoja abdusémetof özining deslepki emgeklirini "Waqit" gézitida, "Shora" zhurnilida élan qilghan. Shundaqla Uyghur we tatar xelqliri otturisidiki dostluq, mesilen, tatar yazghuchisi abdulhéziz munasipofning 1918 - yili neshr qilin'ghan "Taranchi qizi yaki xalimning birinchi muhebbiti" namliq romanida küylen'gen. Bu romanda Uyghur qizi jineste bilen tatar yigiti xalimning paji'elik muhebbiti teswirlinidu. Tatarlar rusiye impériyisidiki türkiy xelqlerning tereqqiyperwer idiyilirini, shu jümlidin jedidizmni taratquchilardin boldi. Ularning tesiri peqet ma'arip we metbe'edila emes, belki diniy hayattimu yarqin köründi. Tatar rohaniylirining qattiq tesiri asasen yettisu we ili wilayitide bayqaldi. Mesilen, ghuljining mutiwelli xelpet oxshash islam erbabliri yettisuning tatar diniy erbablirining shagirtliri bolghan. Ghuljining yéngi uslubtiki mekteplirining deslepki mu'ellimliri ene shu yarkend we orénburgtiki tatar medrisiliride teyyarlan'ghan idi. Buningdin tashqiri, ili wilayitining tatarliri Uyghur medeniyitining rawajlinishidimu rol oynidi. Bolupmu tatarlarning ötken esirning 40 - yilliri sherqiy türkistandiki Uyghur we bashqimu türkiy xelqlerning milliy azadliq herikitige zor töhpe qoshqanliqi melumdur. Fatix batur, aka - uka yunichiyéflar, merghup isqaqof qatarliq tatar erbabliri peqet tatarlarningla emes, Uyghurlarningmu qehrimanliri bolup hésablinidu."

A. Kamalof Uyghurshunas süpitide tatar alimlirining Uyghur tarixi we medeniyitini tetqiq qilishtiki roligha chong baha béridighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Bu yerde aldi bilen 19 - esirde qazan uniwérsitétining türkiyshunasliq ilimining muhim bir merkizi bolghanliqini éytish kérek. Mesilen, sérgéy malof we nikolay katanof oxshash köpligen meshhur rusiyelik Uyghurshunas alimlarning pa'aliyiti mana mushu merkez bilen zich baghlinishliq. Sowét dewride, bolupmu 1920 - we 1930 - yilliridiki Uyghur medeniyiti we ma'aripining rawajlinishida tatar edebiyatchilirining zor guruppisi aktip rol oynidi. Uyghurshunasliq ilimidimu köpligen tatar alimlirining isimliri köpchilikke yaxshi tonush. Shular ichidin emir nejib chong hejimlik Uyghur - rus lughitining tüzgüchisidur. Türkshunas alim edhem ténishéf bolsa, sherqiy türkistanni ziyaret qilip, Uyghur tili boyiche köp maqalilerni yazghan. Türkiyege kélip orunlashqan qedimiy Uyghur tékistliri tetqiqatchisi reshid aratning manjuriyening tatar jama'esidin bolghanliqini köpchilik bilmeydu. Hazir sankt - pétérburg shehiride yashawatqan tatar alimesi liliya tugushéwa rusiyening qedimiy Uyghur yéziqi we yazma yadikarliqliri boyiche eng chong mutexessisi bolup hésablinidu."

U shundaqla köp yillar mabeynide qazaqistan penler akadémiyisi yénidiki Uyghurshunasliq bölümi, andin Uyghurshunasliq institutida pa'aliyet élip barghan péshqedem tarixchi munir érzin emgeklirining qazaqistan Uyghurshunasliqida alahide orun igileydighanliqini, alimning mushu waqitqiche qolidin qelimini tashlimay kéliwatqanliqini bildürdi.

Toluq bet