Tayland musapirlarni tutup turush merkizidiki 20 neper Uyghur musapir qéchip ketken

Muxbirimiz erkin
2017-11-20
Share
taylandiki-tutqun-uyghurlar-qachqan.jpg 20 Neper Uyghur musapir qéchip ketken sadaw musapirlarni tutup turush merkizining téshilgen témining körünüshi. 2017-Yil 20-noyabir, songkila, tayland.
RFA

Taylandning malayshiyagha chégridash songkila ölkisidiki chégra baziri - sadawdiki musapirlarni tutup merkizide tutup turuluwatqan 25 neper Uyghur musapir düshenbe küni yérim kéchide musapirlar merkizidin qachqan. Tayland da'irilirining yerlik axbarat wastilirigha bildürüshiche, 25 neper Uyghur 2014‏-yili tutqun qilin'ghan 200 din artuq Uyghurdin bu merkezde qélip qalghan axirqi türkümdiki Uyghur musapirlar iken.

Tayland da'iriliri 2015‏-yili tayland arqiliq türkiyege qéchip mangghan yüzligen Uyghur musapirlirini tutqun qilip, ulardin bir qismini xitaygha ötküzüp bergen, bir qismini türkiyege yolgha salghan. Taylandning bir qisim musapirlarni xitaygha ötküzüp bérishi kishilik hoquq teshkilatliri, b d t musapirlar mehkimisi we Uyghur teshkilatlirining qattiq naraziliqigha uchrighan. Toluqsiz melumatlarda Uyghur musapirliridin qélip qalghan 50-60 dek kishining songkila, bangkok qatarliq jaylardiki musapirlar tutup turush merkezliride tutup turuluwatqanliqi ilgiri sürülüp kelgen idi. 

Sadaw musapirlarni tutup turush merkizining saqchi ofitséri kapitan parasit témakarinning düshenbe küni roytérs agéntliqigha eskertishiche, qéchip ketken Uyghur musapirliridin 5 kishi tutulup qalghan. U, qalghan 20 neper musapirning "Dawamliq qéchip yürüwatqanliqi" ni bildürgen. 

Tayland "Xelqlerni hoquqlandurush jem'iyiti" ning diréktori shalida tajaro'énsuk Uyghur musapirlirigha yardem qilip kéliwatqan taylandliq ayal kishilik hoquq pa'aliyetchisi. U, düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, qéchip ketken Uyghur musapirlirining ehwalidin xewiri yoqluqi, biraq "Tutulup qalghan Uyghurlarning ehwalidin endishe qiliwatqanliqi" ni bildürdi. 

Shalida tajaro'énsuk mundaq deydu: "Ularning chégradin salamet ötüp kétishini ümid qilimen. Chünki, sadaw baziri malayshiya chégrisigha nahayiti yéqin. Ularning chégradin salamet ötüp kétishige tilekdashmen. Biraq méning endishem musapirlar tutup turush merkizide qélip qalghan Uyghurlarda qaldi. Men ete ularning ehwalini sürüshtürüp, y yerde qanche adem qalghanliqi, ulargha néme bolghanliqini sorap körimen. Chünki, u yerdiki bezi kishilerning bitab bolup qalghan, shunga ular qachalmighan bolushi mumkin. Ete sürüshtürüp körsem ulargha néme bolghanliqini bilimen. Bügün ularning ehwalidin xewer alalmidim, chünki bizning bu yerde bek kech bolup ketti."

Biz düshenbe küni taylandning sadaw saqchi ponkitigha téléfon qilip, tutulup qalghan 5 neper musapirning ehwalini sorighan bolsaqmu, biraq saqchi ponkitining nöwetchi xadimi uchur bérishni ret qildi. Qéchip yürgen 20 neper Uyghur musapirning ehwali hazirgha qeder melum emes. Tayland saqchi ofitséri parasit témakarin, da'irilerning chégra boyidiki rayonlarda tekshürüsh ponkitlirini qurghanliqini bildürgen. 

Tayland axbarat wasitilirining tarqatqan xewerliridin melum bolushiche, musapirlar tutup turush merkizining pishshiq xishliq témidin 30 santimétir chongluqtiki ikki töshük échip, shu töshüktin qachqan. Bu jeryanda yotqan-körpilirini arqan ornida ishletken. Da'iriler qachqunlarning kéche sa'et 2:00 de qachqanliqi, ular qattiq yamghur yéghiwatqanda qachqan awazini anglimighanliqini bildürgen. 

Shalida tajaro'énsuk, sadaw bazirining malayshiya chégrisigha bir qanche kilométir kélidighanliqi, Uyghurlarning malayshiyagha qéchip ötüshige "Du'a" qiliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: "Ularning ehwalidin héchqandaq uchurum yoq. Lékin men ularning salamet bolushini ümid qilimen we shuning üchün du'a qilimen. Sadaw chégragha nahayiti yéqin. U chégraning yénida, chégra bilen bolghan ariliqi nahayiti qisqa, peqet bir qanche kilométirla kélidu. Méningche ular musapirlar tutup turush merkizidin qéchishtin burun pilanni yaxshi tüzüp, qéchish yölünishini toghra békitken bolushi mumkin. Shundaq qilishini ümid qilimen."

Kanadadiki Uyghur pa'aliyetchi qéyum mesimof ilgiri taylandning songkila ölkisige bérip, u yerdiki Uyghur musapirlirigha yardem qilishqa qatnashqan shexslerning biri. U, düshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur musapirlirining qéchip qutulushi üchün deslepki 72 sa'etning halqiliq ikenlikini ilgiri sürdi. 

Qéyum mesimof: "Méning oylighinimche, bu ish mushu 72 sa'et ichide hel bolidu. Ya 72 sa'etning ichide tutulidu, ya bashqa bir yerge chiqip kétidu. Chünki, 72 sa'et itning este tutush téxnikiliri ishqa yaraydighan waqit. Bir adem 72 sa'et ichide qéchip bolsa qéchip kétidu, qachalmisa 3 sotkining ichide tutulush éhtimali yaman yuqiri bolidu. Bularning emdi ashliqqa berdashliq bérish téxnikilirini bilemdu, puli barmu, yerlik xelqler yoshuridighan yer barmu, ularning menzili qeyer, nege baridu, bular heqqide biz héchnéme bilmeymiz. Biz peqet texmin qilimiz. Uning üstige taylandning özidimu musulmanlar bilen ichki mesile bar." 

Lékin, qéyum mesimofning ilgiri sürüshiche, Uyghur musapirlirining qéchip kétishi paydiliqken. Qéyum mesimof mundaq deydu: "Bu tayland hökümiti üchünmu yaxshi emes. Bu bir bash aghriqi. Chünki, Uyghurni qoghdaydighan gherb démokratik döletliri bar. Ularning arisida kanada hökümitimu bar. Mesilen, kanada hökümiti ilgiri Uyghurlar yétiwatqan türmilerge konsulxana xadimlirini ewetip, dora-dermek bergen. Ularni ziyaret qilghan. Tamaqlirini yaxshilap bérishke muraji'et qilghan. Bolmisa ularning Uyghurlar bilen héchqandaq alaqisi yoq. Bir tereptin, kanadadek döletler bu mesilige diqqet qilidu. Yene bir tereptin, xitay bésim ishlitidu, Uyghurlarni qaytursang iqtisadi yardem qilimiz, dep. Shunga, bu tayland hökümiti üchün bir bash aghriqi rast gepni qilghanda." 

Tayland da'irilirining axbarat wasitilirige bildürüshiche, saqchi we herbiyler apsharkilar bilen iz qoghlighan bolsimu, biraq qattiq yamghur ularning izini öchürüp tashlighan. Sadaw musapirlar tutup turush merkizining mu'awin bashliqi kapitan surasak siripan "Bénar xewerler tori" gha qilghan sözide, Uyghurlarning burun bir qétim qéchip tutulghanliqini bildürüp, biraq "Ular bu qétim ghelibe qilghandek qilidu. Ular kawchukzarliqni késip ötüp malayshiya terepke kétiptu" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.