Analizchilar: taylandning bangkok weqesini adem qachaqchilirigha artishi qayil qilarliq emes

Muxbirimiz erkin
2015.09.17
tayland-partlash-eniqlash.jpg Tayland saqchi bayanatchisi prawut tawornsiri taylandtiki partlash weqesi toghrisida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2015-Yili 1-séntebir, bangkok.
AFP

Tayland hökümiti hazirgha qeder bangkok partlash weqesige chétishliq 13 gumandargha tutush buyruqi chiqardi. Ularning biri pakistanliq, biri taylandliq ayal, emma qalghan 11 nepiri xitay yaki türk pasportluq kishiler bolsimu, biraq u partlashning Uyghurlargha chétishliq ikenlikini izchil ret qilip keldi.

Tayland bash saqchi idarisining bashliqi somyot pumpanmong seyshenbe küni 17‏-awghust partlash weqesini adem qachaqchilirining öch élish herikiti, dep chüshendürgen. Uning körsitishiche, partlashni Uyghurlarni yötkeydighan bir qachaqchiliq tori élip barghan.

Biraq tayland da'irilirining chüshendürüshi xelq'ara axbarat, tayland metbu'ati, Uyghur we chet'el közetküchilirini qayil qilalmidi. Kanadaliq musteqil pa'aliyetchi we weziyet analizchisi memet toxti ependi, “Tayland da'irilirining chüshendürüshi ré'alliqqa uyghun kelmeydu” dédi.

Memet toxti mundaq dédi: “Tayland ehwalning esli mahiyitini yoshurush yaki uninggha yopuq yapqandek qilidu. Esli tayland hökümiti buni bilse kérek. Özlirining qanun'gha xilapliq qilip, Uyghurlarni xitaygha qayturup berginige kishilik hoquq teshkilatlirila emes, nurghun döletler naraziliq bildürgen.

Bu uning, özi imza qoyghan xelq'ara toxtamnamilargha xilap idi. Shundaq bolghachqa özlirining gunahi keltürüp chiqarghan heriket ikenlikini étirap qilip, özlirini qiyin ehwalgha chüshürüp qoymasliq üchün qachaqchiliq dégen nersige ésildi. Bu arqiliq u ishining esli mahiyitini yoshuruwatidu, dések bolidu.”

Chet'el analizchilirining ilgiri sürüshiche, xitay 17‏-awghust partlash weqesini Uyghurlargha chatmasliq heqqide tayland da'irilirige qattiq bésim ishletken.

Xongkong pen-téxnika uniwérsitétining proféssor bariy sa'utman firansiye agéntliqigha bergen bayanida, taylandning isteksiz pozitsiyisi “Xitayning bu mesilige alliburun arilashqanliqini körsitidu” dégen.

Firansiye agéntliqining xewiride yene, xitay özining ichki siyasiti seweblik junggoluq sayahetchiler radikal islamchilarning hujum nishanigha aylandi, dégen pikirning otturigha chiqishigha keskin qarshi turup kéliwatqanliqini ilgiri sürgen.

Memet toxti ependi, xitayning chégra ichidiki qarshiliq heriketlirini qara-qoyuq térrorluqqa baghlap kelgenlikini eskertip, biraq “Uning bangkoktiki partlashni Uyghurlargha baghlashqa rayi barmasliqidiki seweb, u, Uyghur qarshiliq herikitining bunchilik ilghar sewiyige chiqqanliqini étirap qilishni xalimaydu” dédi.

Memet toxti: “Emdi tayland hökümiti bu bayanatni bergende belkim choqum xitayning bésimigha uchridi. Lékin xitayning bu bésimni qélishida ‏) u ( Uyghurlarning qarshiliq herikitining munchiwala sewiyige chiqip kétishini, xelq'araning neziride unchiwala chongiyip kétishini elwette xalimaydu. Ikkinchi nuqtidin, xitayning taylandqa bésim qilishida, bu weqe imkan bar Uyghur mesilisini, xelq'arada yuqiri sewiyede küntertipke kelgen mesile qilip körsitishke rol oynimisun, dep, xitay buni töwen körsitish nuqtisidinmu shundaq qilghan bolushi mumkin.”

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, eger xitay özining Uyghur siyasitini özgertmise, Uyghur qarshiliq herikiti haman bir küni xitaygha taqabil turushning ilghar wasitilirini tapidighanliqi, uning hujumi xitay chégrasi ichide pichaq‏, toqmaqlar bilen cheklinip qalmaydighanliqini agahlandurup kelgen.

Bezi analizchilar, Uyghur qarshiliq herikitining chégra halqip ilghar térrorluq wasitiliri bilen chet'eldiki xitay sayahetchilirini, xitay iqtisadi eslihelirini nishan'gha élishi waqit mesilisi, dep körsetken.

Amérika xudson institutining tetqiqatchisi, doktor xen lyenchaw ependining eskertishiche, bangkoktiki partlashni Uyghur térrorluq herikiti, dep xulase chiqirishqa baldurluq qilsimu, biraq junggoning mötidil pikirlik Uyghurlarni qara-qoyuq basturushi, Uyghurlarni zorawanliq wasitilirige bash urushqa mejburlaydighanliqi tebi'iy ehwal idi.

Xen luyenchaw: “Méningche, ilham toxtining ehwali eng tipik misal. Esli ular ilhamgha oxshash undaq ziyaliyni intayin qedirlishi kérek idi. Ular mötidil ziyaliylar arqiliq xenzular bilen Uyghurlar otturisidiki yarishishni algha süreleytti. Bolmisa u, téximu köp kishini tagh-turagha chiqishqa mejburlap, ularni téximu radikal qarshiliq yoligha élip baridu. Bu xil yol qanchilik mangghanséri ademler shunchilik radikallishidu. Shuning bilen sen ularni téximu qattiq basturisen, sen téximu qattiq basturghanséri u téximu keskin radikallishidu. Netijide, ular xelq'ara térrorluq bilen munasiwet quruwalsa, u kishilerning meyli junggo kompartiyesining mal-mülkige bolsun, meyli xenzulargha bolsun, éghir buzghunchiliq élip kélidu. Buning héchkimge paydisi yoq. Shunga (junggoning) qilghini intayin xeterlik heriket.”

Doktor xen lyenchaw yene, junggo hökümiti we xenzular bilen Uyghurlar otturisidiki toqunushta hazirqi Uyghur kadirlirining intayin selbiy rol oynawatqanliqini bildürdi.

Uning körsitishiche, burun Uyghur kadirlar héch bolmisa, Uyghur jem'iyitidiki naraziliqni junggo merkizi hökümitige yetküzüp turatti. Biraq hazirqi kadirlar héchqandaq pikri yoq kishiler. Xen lyenchaw, “Ular tamamen kompartiye menpe'etining bayanatchilirigha aylandi. Emeliyette ular Uyghurlar bilen xenzular otturisidiki ziddiyetni zoraytiwatidu” deydu.

Xen lyenchawning qarishiche, milliy ziddiyetni yumshitishning charisi bu kadirlarni élip tashlap, kent, yéza we nahiyelerde erkin saylap élip bérish, hoquqqa Uyghurlargha heqiqiy wekillik qilidighan zatlarni qoyushtur.

Xen lyenchaw: “Junggo kompartiyesi tüzülme jehette bezi özgertishlerni élip bérishi kérek. Buni qandaq özgertish kérek? buning charisi heqiqiy yerlik aptonomiyini yolgha qoyushtur. Yerlik aptonomiyini qandaq ishqa ashurghili bolidu? buni kent derijilik, yéza derijilik we hetta nahiye derijilik saylam arqiliq emelge ashurghili bolidu. Saylam arqiliq xelqning shu yerlik inawiti bar Uyghur zatlarni saylap chiqip, hoquqni shulargha tapshurush, shular arqiliq shu jaydiki mesililerni hel qilish lazim” dep körsetti.

Tayland da'irilirining partlashni qachaqchilargha artishi yene, tayland axbaratining tenqidige uchrighan. Tayland “Millet”géziti bügün élan qilghan bir maqalide, tayland saqchilirining adem qachaqchilirigha merkezliship qélishi ularning közini tosuwaldi, dégen.

Maqalide ilgiri sürüshiche, tayland bu déloda xitayning qorchiqigha aylinip qélish xewpige tewekkül qilghan. Maqalide, tayland da'irilirining bu déloda peqet qachaqchiliq mesilisige merkezliship qélip, shinjangda Uyghur kishilik hoquqining éghir buzghunchiliqqa uchrawatqanliqidek ré'alliqqa sel qarighanliqini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.