Amérika-xitay tor bixeterlik söhbiti washin'gtonda ötküzüldi

Muxbirimiz erkin
2015.12.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-xekker-tor-buzar-jassus-2.jpg Amérika shirketlirige tor jasusluqi élip barghan xitay azadliq armiyisining 5 neper ofitséri wang dong, sun keylyang, wén shinyu, xwang zhényu and gu chünxüy. 2014-Yili 19-may, shangxey.
AFP

Amérika-xitay tor bixeterlik di'alogi 2‏-dékabir, amérika edliye ministirliqida ötküzüldi. Di'alogda, amérika bilen xitay tor hujumigha qarshi ortaq hemkarliq méxanizmi berpa qilip, öz ‏- ara qiziq téléfon liniyesi qurush, tor jinayetlirige, tor térrorluq heriketlirige qarshi turush qatarliq mesililerde kélishim hasil qilghan.

Di'alogda yene, xitay tor buzarlirining amérika tor sistémisigha qilghan bezi konkrét tor hujumlirining otturigha qoyulghanliqi ashkarilandi.

Bu amérika bilen xitayning tor hujumigha qarshi ötküzgen tunji ministir derijilikler di'alogidur.

Amérika hökümiti  terepler emel qilidighan bir ortaq tor bixeterlik heriket ölchimi békitip chiqishni ümid qilip kelgen. Amérika dölet ishlar ministirliqi bayanatchisi mark tonér seyshenbe künki axbarat yighinida qarishini yene tekitligen.

Bayanatchi mark tornér: “Semimiy éytqanda, amérika bilen xitayning yaki her qandaq bir yer shari iqtisadining öz dölitide bixeter tor sistémisi berpa qilishi, uninggha meblegh sélishni righbetlendüridu, uzun muddetlik güllinishni algha süridu. Eger siz xelq'ara soda qilidighan bir shirket bolsingiz, tor bixeterliki bolmighan her qandaq yerge meblegh sélishta ikki qétim oylishisiz. Shunga, tor bixeterlikini qoghdash hemme ademning menpe'eti. Elwette bizning nishanimiz qandaq tor bixeterlik meshghulati qurush mesiliside éniq bir ölchem bolushini qoghlishish” dégen.

Biraq bezi analizchilarning qarishiche, amérika bilen xitay ortaq bir ölchem békitip chiqqan bolsimu, xitayning bu ölchemge toluq emel qilishi gumanliq. Amérikida olturushluq weziyet analizchisi, tor erkinlik pa'aliyetchisi li xungküen ependi bu qarashtiki kishilerning biri.

Uning qarishiche, xitay j x ministirliqining xitay tor buzarlirini toluq kontrol qilip kételishi chaghliq.

U mundaq dédi: “Bu mesilide xitay j x ministirliqining adem ewetip söhbet qilishqa derijisi toshmaydu. Bu ishni xitay merkizi herbiy ishlar komitéti bilen sözlishish kérek. Eger amérika bu ishni hel qilimen dése, merkizi herbiy ishlar komitétining mu'awin re'is derijilik bir adimi bilen sözlishishni telep qilishi lazim. Bu ishni herbiy istratégiye nuqtisida turup hel qilish zörür. Shundaq qilghandila bu mesile bilen heqiqiy yüzleshkili bolidu. Xitay j x ministirliqi bilen bu ish hel bolmaydu. Chünki bu ishning térenliki j x ministirliqidin halqighan.”

Seyshenbe küni ötküzülgen söhbetke amérika weten xewpsizlik ministiri jéy jonson bilen amérika edliye ministiri lorétta linch qatnashqan. Xitay söhbet ömikige bolsa xitay jama'et xewpsizlik ministiri gu shingkun yétekchilik qilghan.

Bezi mutexessisler tor bixeterlik di'alogi xitay tor buzarlirining hujumigha kontrol qilishtiki zörür méxanizm, dep qarisimu, biraq amérikining buning bilen cheklinip qalmasliqini, uning bashqa jehetlerdiki tedbirini kücheytishi kéreklikini ilgiri sürdi.

Amérikidiki kompyutér bi'o statistika mutexessisi tughluq abdurazaq ependi amérika hökümet organlirining tor bixeterlik mudapi'e tedbirining kompyutér tereqqiyatigha yétiship mangalmighanliqini bildürdi.

Tughluq abdurazaq: “U hazir bek zörür mesilighu, hemme shirketler uni bash wezipisining biri qiliwaldi. Bu bir chong mesile bolup qaldi. Melumatlar shundaq köpiyip, emdi buninggha asasi esliheler egishelmey qaldi. Kompyutérning tereqqiyati bek ilgirilep kétip, asasi eslihelerni özgertish yétishelmidi.

Shuning bilen bu chong mesile bolup, hemme shirketler kéyinrek nurghun meblegh sélip, buni kücheytkili bashlidi. Lékin hökümet organliri buning keynide qaldi. Chünki, ular téxnika xadim qatarliq jehetlerde yétishelmidi. Uning üstige bu iqtisadqa baghliq. Shunga, ula rkéchikip qaldi. Hökümet organliri 2-3 yil bolup qaldi, buninggha köngül bölüshke bashlawatidu.”

Lékin tughluq abdurazaq ependining qarishiche, tor bixeterlik mesilisi dölet, karxana we shexsler kündilik turmushida hés qiliwatqan hemmige ortaq mesile. Héchqandaq bir kompyutér yaki tor bixeterlik tedbiri mutleq bixeter emes.

U, herqandaq bixeterlik pragrammini axirida buzuwételeydighan biri chiqidighanliqini bildürüp, “Bu ehwalda döletler ortaq xelq'ara tor bixeterlik ölchimi üstide pikir kélishim hasil qilishqa mejbur” dédi.

Tughluq abdurazaq: “ Bu mesile hemme adem duch kélidighan mesile bolup qaldi. Mesilen, shexsi siz bashqilar bilmisun dégen uchurliringizni bilip kételeydu. Shirketningki özining payda yétidighan melumati kétip qalidu. Hökümet bolsa hökümetning nurghun mudapi'e jehettiki nersilirini oghrilap kétidu.

Bu barghanséri kembeghel dölet bolamdu, bay bolamdu, hemme ademge chétilidighan ortaq mesile bolup qaldi.

Shunga, döletler bir yerde olturup, ortaq payda yetküzidighan bir nuqtini tapsa bir yerge kélip, mawuni chekleyli, mawuni mundaq qilayli, dégen ortaq qararlarni chiqiridu. Shundaq qilmisa bolmaydu, qilmaymu amal yoq.”

Lékin tughluq abdurazaq bundaq xelq'ara tor bixeterlik ölchemlirining choqum uchur erkinlikige tosqunluq qilmasliqi kéreklikini bildürdi.

Seyshenbe künki yighinda amérika terep xitayni öz ‏- ara uchur almashturushni kücheytishke chaqirip, ortaq hemkarliq méxanizmi, tor jinayetlirige, tor térrorluq herikiti, soda mexpiyetlikini oghrilashqa qarshi turush heriketliride ünümlük netije qazinishini ümid qilghan.

Biraq li xungküen ependining qarishiche, xitay hökümiti amérika bilen söhbetke olturghan bolsimu, biraq uning bu mesilini hel qilish niyiti yoq. U, xitayning shekilwazliq qiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Li xungküen mundaq dédi: “Xitayning shekilwazliq qilishidiki meqsiti xitay xelqini koldurlitish emes, asasliqi amérika xelqini koldurlitish. Chünki, bu di'alogni amérika axbarati xewer qilidu, belkim xitay axbarati buni xewer qilmasliqimu mumkin. Chünki xitaygha nisbeten bu di'alogning héchqandaq ehmiyiti yoq. Ishqilip u bu ishni hel qilishni xalimaydu.
Xitayning taktikisi chong ishni kichiklitish, kichik ishni yoq qilish. Eger bu ish chong mesilige aylinip ketse, u bu ishqa kichik ishtek mu'amile qilidu. Esli u nahayiti chong bir ish, emma u bu ishning derijisini chüshürüp, j x ministirliqining ministiri yaki mu'awin ministirigha oxshash birersini ewetip qoyup, buni adettiki jinayi herikettek körsitidu.
Emeliyette bu undaq emes, u hökümet teshkilligen, pilanliq élip bérilghan hökümetning herikiti. Xitay j x ministirliqi hökümetning herikitini qandaq toxtitidu, uning bundaq hoquqi bolmisa?!”

Lékin xitayning shinxu'a agéntliqi charshenbe küni maqale élan qilip, xitay tor buzarlirining 2014‏- yili amérika fédiratsiye kadirlar bashqurush idarisining torigha hujum qilish weqesini “Tor buzarlar shaykisining jinayi herikiti” dégen.

Mezkur mesile bu qétim washin'gtonda ötküzülgen tor bixeterlik di'alogida otturigha qoyulghan idi. Lékin shinxu'a agéntliqining maqaliside, “Bu weqe ilgiri amérika hökümiti guman qilghandek hökümetning tor hujumi emes” déyilgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.