3 - Нөвәтлик дуня түрк мунбири намлиқ хәлқаралиқ йиғинда уйғурлар тонуштурулди

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2014-05-30
Share
3-nowetluk-dunya-turk-munbiri-yighidin-kurunushler.jpg 3 - Нөвәтлик дуня түрк мунбири намлиқ хәлқаралиқ йиғинидин көрүнүшләр
RFA/Arslan


Түрк асия истратегийә тәтқиқатлири мәркизиниң уюштуруши билән түркийиниң едирнә шәһиридә 3 - нөвәтлик дуня түрк мунбири хәлқиаралиқ йиғини өткүзүлди.

Бу йиғинға дуняниң 60 дөләт вә районидин кәлгән академик, дөләт министирлири, дипломатлар, язғучилар, ахбаратчилар, сәнәтчиләр, аммивий тәшкилат мәсуллири болуп 350 дин артуқ киши қатнашти.

Бу йиғин 2014 - йили 28 - майдин 30 - майғичә 3 күн давам қилидиған болуп 28 - май кәчтә тиракийә универиситети гүзәл сәнәт факолтетида меһманларни қарши елиш паалийити билән башланди. 29 - Май пәйшәнбә күни әттигән саәт 9:30 да йиғин рәсмий башланди.

Едирнә шәһириниң тарихи орунлиридин бири болған әхмәт паша карван сарийида өткүзүлгән бу йиғинниң ечилиш мурасимида, түрк асия истратегийә тәтқиқатлири мәркизи тасамниң рәиси сулайман шансой, ташқи иқтисад мунасивити оргининиң идарә һәйәт рәһбәрлиридин доктор мурат ялчинташ, йүнус әмри иниститутиниң муавин башлиқи доктор әбу бәкри җәйлан, қазақистанниң әнқәрәдә турушлуқ баш әлчиси профессур җансейт түймәбайоф, түрк тилида сөзлишидиған дөләтләр һәмкарлиқи комитетиниң баш катипи хелил акинҗи әпәнди, едирнә валийиси һәсән дурур, түрк сой йәни қериндаш тәшкилатниң баш катипи дусән кассиноф қатарлиқ рәһбәрләр сөз қилди.

Йиғинға уйғурларға вакалитән, дуня уйғур қурултейиниң сабиқ рәиси әркин алиптекин, шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан, явроасия түрк җәмийәтләр бирләшмисиниң рәиси исмаил чингиз, шәрқий түркистан вәхпиниң рәиси әсәр сака қатарлиқлар қатнашти.

Йиғинда, түрк дипломатийиси, мәдәнийәт дипломатийиси вә саяһәт ноқтинәзәрлири, османлидин түркийә җумһурийитигичә түрк - әрмәни мунасивәтлиригә тарихи қараш, түрк дунясиниң мәсилилири, саяһәттә дөләт ташқи амиллири, тәшвиқат вә йәрлик усуллар дегән мәзмунларда сөз қилинди.

Дуня түрк мунбири йиғинниң ечилиш мурасимида сөз қилған едирнә валийиси һәсән дурур әпәнди мундақ деди: "катта вә мәнилик йиғинға саһибханлиқ қилғанлиқимиз үчүн бәхтлик һес қиливатимиз. Едирнә түрк тарихиниң әң муһим шәһәрлиридин биридур, көплигән мәдәнийәткә игә едирнә шәһири, түрк мәдәнийити вә өрп - адәтлириниң әң яхши омумийлашқан шәһәрлиридин бирси болуп, түрк тарихиниң әң муһим әсәрлиридин бири болған селимийә җамиси едирнәдидур. Селимийә бир алмасқа охшаш түрк тарихиниң әң гүзәл җамисидур. Едирнә охшаш вақитта балқанларниң мәркәз шәһиридур, балқанларда 5 милйонға йеқин қериндашлиримиз сүргүнгә, көчүшкә вә қәтлиамға дүч кәлгән иди. 250 Милйон нопуслуқ түрк дунясидики мәһсулат ишләпчиқириш нисбити германийиниңкигә селиштурғанда йоқ дийәрлик. Әпсуслинарлиқ билән бир йитәрлик дәриҗидә мәһсулат ишләпчиқиралмиғанлиқимизни көрүватимиз. Бүгүн дуняда 100 данә алимни санап чиқидиған болсақ, ичидә бирму түрк чиқмайдиғанлиқи кишини әпсусландуриду. Буларни ойлиғанда инсан қайғуға патиду, биз қанчилик билимлик алим йетиштурәләймиз. Бүгүнки күндә биз түркийә мәһСулат ишләпчиқиралмаймиз, техника ишләпчиқиралмаймиз, техника сетивалимиз. Буларни яхши чүшинишимиз керәк, кәлгүси үчүн наһайити яхши тәйярлиқ қилишимиз керәк."

Йиғинда йәнә, түрк тилида сөзлишидиған дөләтләр һәмкарлиқи комитетиниң баш катипи хелил акинҗи әпәнди, түрк тарихиниң түркләр тәрипидин йезилмиғанлиқини, түрк тарихиниң башқилар тәрипидин оғриланғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "тарихимиз оғрилиниватиду, бормилиниватиду, тарихимиз һәққидә ялған сөзлиниватиду, әмди тарихимизни өзимизниң язидиған замани кәлди, буни түрк академиклири әмәлийләштуриду. Түрк академикләрниң тарих саһәсидики хизмәтлири мәктәпләрдә дәрслик китабларға киргүзилиду, бу һәқтә өткән йили әскишәһәрдә ечилған маарип министирлар йиғинида қарар алдуқ, ортақ тарих китаби йезилиду вә булар мәктәпләрдә оқутулиду, буниңда түркләр уни қилған, буни чаниған дегәнгә охшаш қарашлар болмайду. Бүйүк алимларни йетиштургән бир милләт болуп тонутулиду, чүнки әмди тарихимизни өзимиз язимиз."

Ташқи иқтисад мунасивити оргининиң идарә һәйәт рәһбәрлиридин доктор мурат ялчинташ сөзидә, түрк дунясиниң иқтисади җәһәттин күчлүк болуш керәкликини тәкитлиди, түрк дунясниң қандақ қилғанда иқтисади җәһәттин күчлинидиғанлиқини йүсүп хас һаҗипниң қутадғубилик әсиридин арийә көрситип мундақ деди: "әгәр биз бу 21 - әсирдә, сиясий җәһәттин, иҗтимаи, иқтисади, тәнтәрбийә вә әскири җәһәттин күчлүк болушни халайдиған болсақ, һәммиси үчүн иқтисадий җәһәттин күчлинишимиз керәк. Қандақ күчлүк болимиз, бу тоғрисида 11 - әсирдә дунядин өткән бүйүк алимимиз йүсүп хас һаҗип қутадғубилик дегән әсиридә мундақ дегән " инсан деңиздин мәрвайитни чиқармиғичә, деңиздики у мәрвайитларниң қурам ташлардин һечқандақ пәрқи йоқ." Йәни мәвҗут күчимизни оттуриға чиқармиғучә, у күчниң бар - йоқлуқиниң һечқандақ әһмийити болмайду. Шуниң үчүн күчимизни оттуриға чиқиришниң шәртлирини орунлишимиз керәк."

Йиғинниң кейинки бөлүмлири а вә б дин ибарәт икки залда охшаш вақитта елип берилди.

Биз бу йиғин тоғрисида техиму көп мәлуматқа еришиш үчүн түрк асия истратегийә мәркизиниң рәиси солайман шансой, едирнә валийиси һәсән дурур, шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң рәиси һидайәтуллаһ оғузхан билән сөһбәт елип бардуқ.

Едирнә валийиси һәсән дурур әпәнди "уйғурлар тоғрисида немиләрни билисиз, уйғур мәсилисигә қандақ қарайисиз?" дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: "уйғур түрклири әпсуслинарлиқ билән ичимиздики бир азабтур. Уйғур қериндашлиримиз узун замандин буян асарәт астида қалди. Уларниң дәрт - әләмлирини бизму йүрикимиздә һес қиливатимиз, бу мәсилидә уйғур қериндашлиримизниң һазирқи дәврдә, бүгүнки күндиму асарәт астида болуши бизни чоңқур қайғуға салиду, әлвәттә бу күнләрму өтүп кетиду дәп ойлаймән, аллаһтин уларға сәбир тиләймән."

Солайман шансой әпәнди бу йиғинниң мәқсити вә әһмийити тоғрисида тохтилип мундақ деди: "бу йиғинда асаслиқи икки мәзмун музакирә қилиниду, униң бири, түрк дипломатийиси, саяһәтчилики вә түрк дуняси мәсилилири, йәнә бири, түрк - әрмәни мунасивәтлири вә дөләт дипломатийисидә пурсәтләр вә тәһдитләр дегән мәзмунларда. Бу йиғинға хәлқара җәһәттә түрк җумһурийәтлири, түрк аптономийә районлири, қериндаш түрк дуняси вә чәтәлләрдә яшаватқан түркләрдин болуп көп санда муһим шәхсләр қатнашти. Әлвәттә түрк дунясида дин, тил, тарих вә җуғрапийә мәсилилири интайин муһим болуш билән биргә, истратегийә вә иқтисадий җәһәттә чоңқурлишишқа еһтияҗимиз бар, шуниң үчүн бу йиғин асаслиқи бу җәһәттики бошлуқ вә еһтияҗға һәссә қошиду."

Солайман шансой әпәнди, "бу йиғин, түрк дунясиниң қаниған яриси уйғурларға қандақ пайда елип келиду" дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: әлвәттә түрк дуняси вә чәтәлләрдики түрк диаспорасиниң уйғур қериндашлиримизни қоллаш үчүн техиму көп көңүл бөлүши керәк дәп қараймән. Мустәқил һәмдостлуқ түрк җумһурийәтлириму хитай билән болған яхши мунасивәтлири арқилиқ уйғур районидики қериндашлиримизға охшаш - баравәр муамилә қилиш җәһәттә хизмәт қилиши керәк дәп ойлаймән. Уйғур қериндашлиримизниңму яшаватқан йәрдә күчлүк болушини, иқтисади җәһәттин, аммивий җәһәттин, ахбарат, тәшвиқат, аммивий тәшкилат қатарлиқ һәр саһәдә күчлүк болушини вә хитай билән түрк дуняси вә түрк диаспора оттурисида көврук болуши керәк дәп қараймән."

Солайман шансой әпәнди, "уйғурларға демәкчи болған сөзиңиз барму ?" дегән соалимизға җаваб берип мундақ деди: "силәр ялғуз әмәс, һәммимиз бир, қилидиған көп ишимиз бар".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт