Türkiy tilliq memliketler birleshken teshebbuslar we omumiy layihilerni emelge ashurmaqchi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2015.09.18

Yéqinda qazaqistan paytexti astana shehiride ötken türkiy tilliq memliketler rehberlirining nöwettiki uchrishishidin kéyin bir heptige yéqin waqit ötken bolsimu, bu heqte qazaqistanning ammiwi axbarat wasitiliride éytarliq inkaslar bolmidi.

Yerlik ammiwi axbarat wasitiliri xewerliridin igilishimizche, 11-séntebirde qazaqistan paytexti astana shehiride türkiy tilliq memliketlerning nöwettiki uchrishishi bolup, uninggha ezerbeyjan prézidénti ilham aliyéf, qazaqistan prézidénti nursultan nazarbayéf, qirghizistan prézidénti almazbék atambayéf, türkiyening milliy mejlisining re'isi ismet yilmaz we türkmenistan bash ministirining orunbasari sapardurdi toyliyéf qatnashqan idi.

Ezerbeyjanning “Trénd.Az” agéntliqining melumatlirigha qarighanda, türkiy tilliq memliketlerning hemkarliqi da'im üstün derijide bolup, bu jehette ular en'eniwi rewishte siyasiy we iqtisadiy shérikler bolup kelgen hem xelq'ara weziyette ular bir-birini da'im qollap, alaqilirini mustehkemligen. Bügünki kün'giche türkiy tilliq memliketler köpligen birleshken teshebbuslarni we omumiy layihilerni emelge ashurmaqta iken. Shularning ichide axbarat agéntliqliri arisidiki hemkarliq küchiyip, ötken ayda xelq'ara türkiy yéngiliq qanilini qurush qarari qobul qilin'ghan idi. Buningdin tashqiri yene, türkiy tilliq döletlerning bilim ministirliqliri omumiy türkiy xelqlerning tarixi, jughrapiyisi we edebiyati toghriliq dersliklerni teyyarlash mesililirinimu muhakime qilmaqta. Mezkur agéntliqning xewirige qarighanda, türkiy tilliq memliketler omumiy türkiy tilliq xelqlerning medeniyet we miras fondini teshkil qilishni közlep, bu ish ezerbeyjanda uyushturulmaqchi.

Xewerlerge qarighanda, türkiy tilliq döletlerning hemkarliqi peqet medeniyet we bilim saheliri bilenla cheklinip qalmay, ular istratégiyilik meqsetlernimu, atap éytqanda öz térritoriyiliride xitay we yawropani baghlashturidighan ulugh yipek yolini qayta ornitishning yollirinimu közlimekte iken. Bu yerde baku-tbilis-kars tömür yoli we gherbiy yawropa-gherbiy xitay aptomobil yoli, kaspiy déngizidiki zamaniwi transport qurulumi, xitay-qazaqistan we ezerbeyjan tömür yolini ishqa qoshush muhim ehmiyetke ige bolmaqta.

“B. Nyus. Kz” agéntliqining melumatlirigha qarighanda, mezkur uchrishishta qazaqistan prézidénti n. Nazarbayéf 2017-yili astanada ötidighan “Xelq'ara 2017 körgezmisi”ge türkiy tilliq memliketlerning aktip qatnishidighanliqigha ishench bildürüp, mundaq dégen: “...Yéqinda paydilinishqa bérilidighan gherbiy yawropa - gherbiy xitay- aptomobil yoli bu rayon üchün intayin muhimdur. Men bu ishni qazaqistanda tamamlaymiz we bizning programmimizning asasiy yönilishlirining biri ‛nurluq yol‚ dep oylaymen.” prézidént bu jehette zamaniwi yipek yolining hemde siyahet programmisining intayin muhimliqini körsetken.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi türkiy tilliq memliketlerning musteqil bolghinigha 25 yil tolghan bolsimu, lékin bügün'ge qeder türk dunyasida iqtisadiy, siyasiy we ijtima'iy ittipaqliqning shekillenmigenlikini epsus bilen tilgha aldi hem Uyghur mesiliside türkiy xelqler birlikining muhim rol oynaydighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Bakuda, enqerede, mana emdi astanada töt türkiy tilliq döletlerning wekilliri uchriship, mesililerni qarawatidu. Birinchidin, türk dunyasida birlik yoq. Mesilen, astanada bolghan yighin'gha özbékistan qatnashmidi. Uyghurlargha nisbeten türk dunyasining birliki eng muhim mesililerning biri. Türkiye bashliq türk dunyasida ijtima'iy, siyasiy, iqtisadiy birlik qolgha kelse yaxshi bolatti, dep oylaymen. Buning tarixiy, jughrapiy, siyasiy ehmiyiti bar. Chünki, ottura asiyada kéyinki yillarda hem rusiye, hem xitay öz menpe'etlirini ilgiri sürüp kéliwatidu. Kéyinki 25 yilda xitay ottura asiya jumhuriyetlirige küchlük singip kirdi. Xitay türk birlikining shekillinishini asasen xalimaydu. Shuning üchün u atalmish yipek yolidiki nahayiti xeterlik iqtisadiy belwagh istratégiyisini sehnige kötürüp chiqti. Bu istratégiyege qazaqistan we qirghizistanning qoshulghusi bar. Mushu istratégiye arqiliq xitay türkiy tilliq döletlerning birlikining shekillinishige yol qoymaydu. Rusiyemu kéyinki waqitta merkiziy asiyagha nahayiti menpe'etdar ikenlikini bildürüp, her qandaq kélishimler arqiliq ottura asiya jumhuriyetlirini özige qaritishqa köp küch chiqiriwatidu. Rusiyemu türk dunyasining birlikini xalimaydu.”

Q. Ghozhamberdi türkiy tilliq xelqlerning kélip chiqish tarixining, dinining, tilining oxshashliqigha qarimay, bügün'ge qeder bir pütün medeniy gewdini tiklelmigenlikini, omumiy tarix, medeniyet, edebiyat mesililirini otturigha qoyushta birlikke kélelmeywatqanliqini, shundaqtimu kélechekte türk dunyasi birlikining sehnige chiqish mumkinlikige ishinidighanliqini ilgiri sürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.