Sabiq dölet ministiri proféssor exet endijan bilen Uyghur mesilisi toghrisida söhbet

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015.04.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Ahat-Andijan-ependi-305.jpg “Ürümchi qirghinchiliqi we sherqiy türkistan mesilisi üchün pikir-mulahiziler” namliq yighinda, “Sherqiy türkistan we dunya” dégen témida söz qilghan türkiyening sabiq dölet ministiri proféssor doktor exet endijan ependi. 2009-Yili awghust, istanbul.
RFA/Arslan

Türkiyede 25-qétimliq parlamént ezaliri saylimining teshwiqat xizmetliri bashlinip ketti. 5 Yilda bir qétim ötküzülidighan omumiy saylamning bu yilqisi 6-ayning 7-küni ötküzülidu.

Bu qétimqi parlamént ezaliqi saylimigha qatnashqan kishilerning ichide köp sanda Uyghur dewasigha köngül bölidighan, Uyghurlargha hésdashliq qilidighan kishiler mewjut. Bulardin biri türkiye istanbul uniwérsitéti oqutquchisi, sabiq dölet ministiri proféssor exet endijan ependi. U, afghanistanda tughulghan bolup esli özbék bolup, yash waqtidin tartipla eysa yüsüp aliptékin rehberlikidiki sherqiy türkistan dewasigha aktip ishtirak qilghan. U, 1995-yili parlamént ezasi bolup saylan'ghan bolup, ana weten partiyesi hakimiyiti mezgilide türkiy milletlerge mes'ul dölet ministiri bolup wezipe ötigen. U, ziyaritimizni qobul qilip, bu qétim saylansa türkiye parlaméntida sherqiy türkistan dewasini otturigha qoyidighanliqini tekitlidi.

Siz 10 yil ötkendin kéyin qayta siyasetke kirish üchün parlamént ezasi namzati bopsiz, néme üchün qayta siyasetke kirishni qarar qildingiz dégen so'alimizgha u, mundaq jawab berdi:

Men 2005-yili siyasettin ayrilip uniwérsitétqa qaytqandin kéyinki 10 yil ichide türkiyede adalet we tereqqiyat partiyesining siyasiti bilen tashqi siyasette türkiyening yalghuz qéliwatqanliqini, ichki siyasette türk xelqining her xil guruhlargha bölünüp kétiwatqanliqini, türkiye dölitining zémin pütünlükining xeter astigha kiriwatqanliqini, iqtisadiy jehettin baylar bek bay, kembegheller barghanséri kembeghellishiwatqanliqini kördüm. Eng muhimi hazirqi hökümetning tashqi siyasitide türk dunyasi yoq, bu hökümet ottura sherq ereb dunyasi bilen bolghan munasiwitini kücheytish siyasiti yürgüzüwatidu. Türk dunyasining mesililirige köngül bölmeywatidu. Éziliwatqan sherqiy türkistan xelqining mesililirige köngül bölmeywatidu. Men bu seweblerdin tüpeyli qayta siyasetke kirishke qarar qildim.

Proféssor exet endijan ependi siz hazirqi hökümetning tashqi siyasitide türk dunyasining muhim orunda emeslikini dep öttingiz? buni bir'az chüshendürüp ötsingiz qandaq? dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi:

Adalet we tereqqiyat partiyesi hakimiyitining siyasitide türk dunyasi aldinqi qatarda turmaydu. Ularning siyasitide islam dunyasi, yeni din birliki aldinqi pilanda turidu. Shunga türkiye türk dunyasidin barghanséri uzaqlashmaqta. Kéyinki yillarda ereb dunyasi dawamliq halda türkiyening küntertipide emma türk dunyasi eng axirqi qatarlarda turmaqta. Men türk dunyasigha mes'ul dölet ministirliq wezipisini ötewatqan waqtimda türk dunyasi türkiyening tashqi siyasitide eng aldinqi qatardin orun alghan idi. U, mezgillerde biz türkiyening ottura asiya türkiy jumhuriyetliri we musteqil bolalmighan türkiy milletler bilen bolghan munasiwitini kücheytish üchün kéche-kündüz tirishqan iduq.

Proféssor exet andijan ependi siz ministir bolghan waqtingizda Uyghurlar üchün néme yardemlerni qildingiz dégen so'alimizgha u mundaq jawab berdi:
Men dölet ministiri wezipisini ötigen waqtimda sherqiy türkistan kelgen oqughuchilarning sanini bir hesse köpeyttuq, Uyghurlar we bashqa türkiy milletlerning türkiyede iqamet élishi, grajdanliqqa élinishi toghrisida yéngi qanunlar chiqarduq. Emma adalet we tereqqiyat partiyesining 12 yilliq siyasitige qaraydighan bolsaq, peqetla aghzida Uyghurlargha yardem qilghanliqini ilgiri sürüwatidu. Emma emeliyette yardem qilghinini körmidim. Men 1995-yili parlamént ezasi saylinip parlaméntta tunji qétim söz qilghan waqtimda, istanbulda sultanexmet meydanida “Eysa yüsüp aliptékin baghchisi”ni qurush heqqide toxtalghan idim. Eger türkiye parlaméntida sherqiy türkistan mesilisini yaxshi bilidighan kishiler parlamént ezasi bolup saylansa sherqiy türkistanliqlargha paydiliq bolalaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.