Türkiye-teywen munasiwiti we türkiyening teywen'ge ayropilan sepiri bashlitishi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2015.04.07
Turk-Hawa-Yoli-Teybey.jpg Türkiyening istanbul shehiridin teywenning paytexti teybéyge hawa yoli échilghanliqining tebriklep, lénta késish murasimi. 2015-Yili mart, istanbul.
RFA/Erkin Tarim

3-Ayning axiridin bashlap türkiyening istanbul shehiridin teywenning paytexti teybéyge ayropilan sepiri bashlandi. Shuning bilen türkiye hawa yolliri shirkiti 109 dölettiki, 265 uchush nuqtisigha seper bashlatqan boldi. Türk hawa yolliri kéyinki 10 yil ichide tereqqiy qilip, türkiyening istratégiyilik ehmiyitini östürdi.

Türkiye istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekremning 4-ayning 3-küni élan qilin'ghan “Türkiye-teywen munasiwetliri: ikki dölet otturisidiki ayropilan seperliri>” mawzuluq maqaliside, aldi bilen teywen heqqide qisqiche melumat bérip mundaq déyilgen:
35.801 Kwadrat kilométir zémin'gha, 23 milyon nopusqa ige bolghan teywenning resmiy ismi xitay jumhuriyiti bolup, u shimaliy seypurus türk jumhuriyitige oxshashla xelq'ara iqtisadiy we siyasiy tüzüm teripidin chetke qéqiliwatqan bir dölet. Teywen, 1912-yili ching sulalisini aghdurup tashlighan xitaylar qurghan bir jumhuriyet. Ular, 1949-yili xitay kommunistliri élip barghan ichki urushta yéngilip, teywen ariligha bérip jaylashqan idi. Birleshken döletler teshkilatining qurghuchi ezasi, b d t ning bixeterlik kéngishining da'imiy ezasi bolghan teywen 1971-yili bu imtiyazlirining hemmisini yoqitip qoyghan. Teywenning ornigha 1949-yili qurulghan xitay xelq jumhuriyiti qobul qilin'ghan. Xitay xelq jumhuriyiti teywenni qanunsiz hökümet dep qarimaqta. 1979-Yili 1-ayning 1-küni amérika qoshma shtatliri bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisida diplomatik munasiwet ornitilghandin kéyin, amérika dölet mejlisi teywen bilen bolghan munasiwitini dawamlashturush üchün 1979-yili 4-ayda “Teywen munasiwetliri qanuni”ni qobul qilghan idi. Mezkur qanun arqiliq amérika teywenning bixeterlikini qoghdash bilen birlikte, amérika bilen teywen otturisidiki siyasiy, iqtisadiy we medeniyet jehettiki munasiwetlirinimu yürgüzmekte. Bu qanun'gha asasen teywen amérikida, amérika teywende tijariy we medeniyet ish béjirish orni achqan. Bu örnekke qarap dunyadiki 57 dölet, teywen bilen iqtisadiy, tijariy we medeniyet ish béjirish orni achqan bolup, bular elchilik we konsolxaniliq rolini oynimaqta.

Dotsént doktor erkin ekrem ependi maqaliside, bügün dunyada 21 döletning teywenni resmiy musteqil dölet süpitide qobul qilghanliqini bayan qilghan.

Türkiye istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi erkin ekremning “Türkiye-teywen munasiwetliri: ikki dölet otturisidiki ayropilan seperliri” mawzuluq maqaliside, teywenning bashqa döletler bilen bolghan tijariy we medeniyet jehettiki munasiwetlirige anche naraziliq bildürmigen xitay xelq jumhuriyitining, teywen bilen amérika otturisidiki dölet mudapi'e jehettiki munasiwitige xitayning qattiq naraziliq bildürüwatqanliqini bayan qilip mundaq dep yazghan:
Teywenning bashqa döletler bilen bolghan tijariy we medeniy munasiwetlirige qarshi chiqmighan xitay xelq jumhuriyiti, teywenning amérika bilen bolghan dölet mudapi'e jehettiki munasiwitige qattiq qarshi chiqmaqta. Béyjing hökümiti, amérikini, xitay bilen amérika otturisida 1972, 1979 we 1982-yilida tüzgen toxtamnamigha xilapliq qilghanliqini ilgiri sürüp eyiblimekte. Washin'gton hökümiti bolsa, “Teywen munasiwetliri qanuni” asasida munasiwitini dawamlashturuwatqanliqini ilgiri sürmekte.

Doktor erkin ekrem ependi maqaliside, teywenning iqtisadiy tereqqiyati we ma'aripi toghrisida sanliq melumatlar bilen melumat bergendin kéyin türkiye bilen teywen otturidiki tijariy we medeniyet jehettiki munasiwetliri toghrisida melumat bérip mundaq dep yazidu:
Türkiye tereqqiy qiliwatqan bir dölet bolghachqa, chet'el meblighi bilen téxnologiyege éhtiyaji bar. Bu jehettin élip éytqanda türkiye, teywenning ilghar téxnologiyisi bilen iqtisadiy küchidin paydilinishni xalaydu. Xelq'ara siyasiy we iqtisadiy tüzümdin chetke qéqilghan teywen, sirtqa échilish, ilghar téxnologiyesini chet'elge sétishni xalaydu. Xitay bazirigha baghlinip qalghan teywen iqtisadining yéngi bazargha éhtiyaji bar. Türk hawa yollirining teywen'ge seper bashlitishi ikki dölet otturisidiki musapini qisqartti. Emma xitay bilen teywen otturisidiki siyasiy mesililer, türkiye bilen teywen otturisidiki siyasiy munasiwetke menpiy tesir körsitishi mumkin. Teywenni xitayning ayrilmas bir parchisi dep qarighan xitay, bashqa döletlerning teywen bilen bolghan siyasiy, iqtisadiy munasiwetlirige qarshi chiqmaqta. Xitay, teywenning bu xil munasiwetlerdin paydilinip xelq'ara sehnige chiqishidin ensiresh bilen birlikte, xelq'ara teshkilatlargha eza bolushidin ensirimekte. Bundaq bolghan teqdirdimu türkiyening teywen bilen bolghan sayahet, tijaret we téxnologiye jehettiki munasiwiti xewpke uchrimaydu.

Doktor erkin ekrem ependi, “Türkiye hawa yolliri dunyadiki türkiy milletler yashaydighan dölet we rayonlarning hemmisige dégüdek uchuwatidu, türkiye ürümchige ayropilan sepiri yolgha qoyushni telep qilghan bolsimu, teywen'ge ruxset qilghan xitay, ürümchige némishqa ruxset qilmaydu” dégen so'alimizgha jawab bérip, teywenning xitayning bashqurushi astida emeslikini, sherqiy türkistanning xitayning bashqurushi astida ikenlikini, xitay türkiyege ishenmigechke türk hawa yollirining ürümchige uchushigha ruxset qilmaywatqanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.