Сабиқ дөләт министири сади сомунҗуоғлуниң обзори "уйғур түрклири вә шәрқий түркистан" елан қилинди

Мухбиримиз әркин тарим
2016-02-12
Share
turkiye-uyghur-sherqiy-turkistan-2016.jpg Сади сомунҗуоғлуниң "уйғур түрклири вә шәрқий түркистан" намлиқ обзори
RFA/Erkin Tarim


6 - январ күни түркийә "йеңичағ" гезитидә "уйғур түрклири вә шәрқий түркистан" мавзулуқ обзор елан қилинди. Түркийәниң сабиқ дөләт министири сади сомунҗуоғлу язған мәзкур обзор мундақ башлиниду: "рәис җумһури рәҗәп таййп әрдоған билән хитайға барған вәрда өзәр ханим хитай тәсиратлирини ‹һөрийәт' гезитигә язған иди. У 2015 - йили 8 - айниң 8 - күни вә 2016 - йилиниң 1 - айниң 31 - күни елан қилған мақалисидә уйғурлар тоғрисида мәлумат бәргән иди. Бу мәсилә муһим болғачқа бу мәсилә үстидә тохталмақчимән. Вәрда өзәр ханим мақалисидә ‹хитай уйғурларға бесим қиливатиду. Рози тутушини, ибадәт қилишини чәкләватиду, дегән хәвәрләр узун йиллардин бери елан қилиниватиду. Болупму рамизан ейида бу хил әһваллар давамлиқ тәкрарлиниду. Мәзкур хәвәрләрдә илгири сүрүлгәнләр тоғриму?' дәп сорайду. Соалиға өзи җаваб берип: ‹хитай даирилири уйғурларға бесим сиясити елип бармайватиду. Буниң испати хитай уйғурларға икки бала туғушқа рухсәт қилиду. Хитайларға бирла пәрзәнт туғушқа рухсәт қилиду' дәп язиду."

Сабиқ дөләт министири сади сомунҗуоғлу әпәнди йеңичағ гезитидә елан қилинған "уйғур түрклири вә шәрқий түркистан" намлиқ обзорида журналист вәрда өзәр ханимниң хитай уйғурларға зулум елип бармайдикән дегән көз қаришиға рәддийә билдүрүп, хитайлар пүтүн хитай нопусиниң 94% тәшкил қилидиғанлиқини, хитай дөлитиниң статистикилириға асасланғанда уйғур нопусиниң 9 йерим милйон әтрапида икәнликини, түркләр уйғур нопусиниң 20 милйон икәнликини пәрәз қиливатқанлиқини, шуңа уйғурларниң икки пәрзәнт туғушиға рухсәт қилғанлиқиға асаслинип туруп, зулум йоқ дейишкә болмайдиғанлиқини баян қилиду.

Сабиқ дөләт министири сади сомунҗуоғлу обзорида хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаттиқ зулум елип бериватқанлиқини, болупму диний ибадәтни қаттиқ чәкләватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң биринчиси, кадирларниң, иккинчиси, дәм елишқа чиққанларниң, үчинчиси, аялларниң, төтинчиси, коммунист партийә әзалириниң, бәшинчиси, 18 яштин кичикләрниң, алтинчиси, оқуғучиларниң мәсчиткә киришини чәклигәнликини язиду. Бундақ туруқлуқ қандақму хитайниң уйғурларға зулум қилмайду дегили болидиғанлиқини тәкитләйду.

Обзорда хитай дөлитиниң "шәрқий түркистан" аталғусини чәклигәнликини, әмма 1933 - йили қәшқәрдә шәрқий түркистан ислам җумһурийити, 1944 - йили ғулҗада шәрқий түркистан җумһурийити қурулғанлиқини, уйғурларниң узун тарихқа бай мәдәнийәткә игә икәнликини, бундақ бир милләтни һечқандақ күчниң йоқ қилалмайдиғанлиқини баян қилиду. Хитай бу аталғуни чәкләш арқилиқ уйғурларниң тарихтики дөләтлири билән болған мунасивитини үзүвәтмәкчи болуватқанлиқини баян қилиду.

Хитай рәһбәрлири түркийә дөләт рәһбәрлиригә узун йиллардин бери, хитай һөкүмитиниң уйғурларға бесим сиясити елип бармиғанлиқини, хитайға бир пәрзәнт туғушқа рухсәт қилса, уйғурларға икки бала туғушқа рухсәт қиливатқанлиқини, һәтта университет имтиһанлирида номур қошуп бериватқанлиқини илгири сүрүп кәлмәктә. Хитайниң бу тәшвиқатлириға бәзи түрк сиясәтчиләр вә журналистлар ишинип қелип, бу һәқтә обзорлар язмақта. Буларға ишинип қелишидики сәвәб немә? бундақ тәтүр тәшвиқатларниң алдини елиш үчүн немиләрни қилиш керәк? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн тәтқиқатчи язғучи һамут көктүрк әпәнди вә аблиз әпәндиләр билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, сабиқ дөләт министири сади сомунҗуоғлу әпәнди 2001 - йили түркийә һөкүмитиниң хитай дөләт рәиси җаң земинға дөләт медали бериш қарариға қол қойғили унимиған министирлардин бири иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт