Әрдоғанниң “бизни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға елиңлар” дегән сөзи түркийидә ғулғула пәйда қилди

Түркийә баш министири рәҗәп таййип әрдоғанниң “бизни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға елиңлар” дегән сөзи түркийидә ғулғула пәйда қилди.
Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2013.01.31
qanat-atqaya-erdoghan-shangxey-hamkarliq-305.jpg “һөрийәт” гезити обзорчиси қанат атқая әпәндиниң обзори. 2013-Йили 31-январ, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Тонулған журналист җәңгиз чандар икки мақалә, сәдат әргин үч мақалә вә йәнә көп санда журналистлар мақал йезиш арқилиқ баш министирниң бу сөзи һәққидә тәһлил йүргүзди.

“һөрийәт” гезити обзорчиси қанат атқая әпәндиму 1-айниң 31-күнидики обзорида, баш министир рәҗәп таййип әрдоғанниң “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға бизни елиңлар” дегән сөзи һәққидә тәһлил йүргүзгән. У мақалисидә дартмилиған һалда “шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидики дөләтләр бир-биридин демократик дөләтләр” дейиш арқилиқ, мисаллар билән бу дөләтләрниң дунядики демократийә, кишилик һоқуқ, қанун-түзүм җәһәттә дуняда әң арқида қалған дөләтләр икәнликини оттуриға қойған. У бу дөләтләрниң иқтисадий вә бихәтәрлик мәсилилири һәққидә тохтилип мундақ дәйду:
Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза дөләтләр иқтисадий вә бихәтәрлик җәһәттә һәмкарлашмақта. Бихәтәрлик җәһәттики һәмкарлиқлири һәққидә қисқичә шуларни дейишкә болиду. Бу тәшкилатқа әза бир дөләт йәнә бир дөләткә қарши кишиләрни гөши сениң, сөңики сениң дәп тутуп тапшуруп бәрмәктә. Тапшуруп берилгән өктичиләрниң ақивитини сорашқиму һечкиши җасарәт қилалмайватиду. Сөздә демократийини күчләндүримиз дегән билән уларниң демократийиси путин вә ху җинтавниң дегәнлиридин ибарәт.

“һөрийәт” гезитиниң обзорчиси сәдат әргин әпәндиниң обзори. 2013-Йили 31-январ, түркийә.
“һөрийәт” гезитиниң обзорчиси сәдат әргин әпәндиниң обзори. 2013-Йили 31-январ, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

Қанат атқая әпәнди “түркийә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза болған тәқдирдә уйғур мәсилиси қандақ болуп кетиду?”, дегән темида мунуларни илгири сүриду:
Уйғур аптоном райониға хитай вә түркийиниң көз қариши ениқ. Үрүмчи қирғинчилиқида баш министир рәҗәп таййип әрдоған хитайлар ирқий қирғинчилиқ елип бериватиду дәп баянат бәргән иди. Уйғур түрклиригә вәһшийләрчә сиясәтләрни теңиватқан хитайниң түркийиниң күлтүр даириси вә тарихий территорийиси болған райондики қериндашлирини террорист дәватқанлиқи һәммимизгә мәлум. Хитай қериндашлиримизни террорист дәватса шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза башқа дөләтләрниңму шу хил қарашта икәнлики ениқ. Ундақта бу иш қандақ болиду?

Обзорчи америка қошма штатлириниң рәҗәп таййип әрдоғанниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға кириш һәққидики баянатиға болған көз қаришини ипадиләп мундақ дәйду:
А қ ш ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси викторийә нуләнд алдинқи күни мухбирларға бәргән баянатида бир мухбирниң “баш министир рәҗәп таййип әрдоған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға киримиз дәватиду, сиз буниңға қандақ қарайсиз?” дегән соалиға,“һим,,, һәм шималий атлантик әһди тәшкилатиға вә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза боламдикән? қизиқ.” дәпла қойған.

Түркийиниң әң чоң гезитлириниң бири болған “һөрийәт” гезитиниң обзорчиси сәдат әргин бүгүн елан қилған “әрдоған шималий атлантик окян әһди тәшкилатидин чиқип кетәләмду?” мавзулуқ мақалисини рәҗәп таййип әрдоғанниң, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға бизни елиңлар, дегән сөзиниң бир қанчә күндин буян түркийә хәлқиниң каллисида, бизниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатидики дөләтләр билән зади нәримиз охшайдиғанду, дегән соални пәйда қилмақта дәп башлайду. Түркийә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиға әза қазақистан, таҗикистан, қирғизистан, өзбекистан қатарлиқ дөләтләр билән күлтүр вә диний җәһәттин ортақ қиммәт қаришиға игә. Түркийә 2009-йили истанбулда қурулған түркий җумһурийәтләр бирлики тәшкилати арқилиқ бу дөләтләр билән бирләшти. Лекин, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қурғучилиридин русийә вә хитай билән қандақ ортақ тәрипимиз бар. Әқәллийси демократийә, қанун әвзәллики вә кишилик һоқуқ қатарлиқ җәһәтләрдин түркийиниң русийә вә хитай билән задила охшимайдиғанлиқи ениқ. Диктаторилиқ түзүми, кишилик һоқуқ дәпсәндичилики, пикир әркинликиниң боғулуши җәһәттә хитай билән русийә дунядики типик мисаллардин ибарәт. Бундақ бир тәшкилат билән кәлгүсидә түркийиниң һәмкарлишиши пәқәтла мумкин әмәс. Буни тонуп йетишимиз лазим.

Сәдат әргин әпәнди мақалисидә сабиқ муавин дипломатийә министири, түркийә дөләт бихәтәрлик идарисиниң сабиқ башлиқи вә тонулған дипломат өздәм самбәрг әпәндиниң “Todays-Zaman” гезитигә бәргән баянатиға орун берип мундақ дәйду:
Баш министирниң бу сөзи дуняда зор истратегийилик өзгиришләргә сәвәб болуши мумкин. Чүнки бу вәзийәттә, шималий атлантик әһди тәшкилати әзаси болған түркийә хитай билән русийини өз ичигә алған шималий атлантик әһди тәшкилатиға қариши болған бир гуруһқа әза болған болиду. Мәнчә түркийиниң шималий атлантик әһди тәшкилатиға қарши бир тәшкилатиға әза болуши мумкин әмәс.

Бу һәқтә уйғур мутәхәссисләрниң көз қариши немә?

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.