Түркийә-хитай мунасивәтлириниң йеқинлишиши уйғурларға қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2017.12.13
bir-belwagh-bir-yol-yighini-erdoghan-shi-toxtam.jpg (Иккинчи рәт оңдин солға) түркийә рәиси рәҗәп таййип әрдоған билән хитай рәиси ши җинпиң “хәлқаралиқ бир бәлвағ, бир йол мунбири йиғини” дин бир күн илгири икки дөләт келишимигә қол қоюш мурасимида. 2017-Йили 13-май, бейҗиң.
AFP

Түркийәниң әң чоң аммиви тәшкилатлиридин бири болған истанбул карханичилар бирликидә “чин үлкә гүнү”, йәни “хитай өлкә күни” мавзулуқ йиғин өткүзүлди.

Йиғинға түркийәниң хитайдики баш әлчиси абдуқадир емин өнән, хитайниң истанбулда турушлуқ консули чйән бо, истанбул карханичилар бирликиниң рәиси әрдал бағчиван қатарлиқ кишиләр иштирак қилип сөз қилди. Мәзкур бирликниң тор гезити билән “бүгүнки хитай вә түркийә” қатарлиқ тор гезитлиридә елан қилинған бу һәқтики хәвәрләрдә дейилишичә, 9-декабир күни истанбулда чақирилған йиғинда сөз қилған кишиләр хитай тоғрисида охшимайдиған көз қарашларни илгири сүргән.

Түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң сабиқ баш мәслиһәтчиси, түркийәниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчиси абдуқадир емин өнән йиғинда қилған сөзидә хитай саяһәтчиләрни көпләп түркийә җәлп қилиш үчүн түркийә авиатсийә ширкитиниң хитайға учидиған айропилан санини көпәйтиши керәкликини, хитайчә билидиған саяһәт йетәкчилирини йетиштүрүш керәкликини, хитай саяһәтчиләрниң өз тамақлирини йәп, содилиқини қилишиға асанлиқ яритип бериш үчүн истанбулда хитай шәһәрчиси қуруш керәкликини тәкитлигән.

Истанбул карханичилар бирликиниң рәиси әрдал бағчәван әпәнди хитай оттуриға қойған “бир бәлвағ, бир йол” қурулушиниң түркийә билән хитай оттурисидики тиҗарий мунасивәтни тәрәққий қилдуруш үчүн пайдилиқ болидиғанлиқини баян қилған. У, нутқида түркийә хитайдин импорт қилған мал билән хитайға експорт қилған малларниң соммиси оттурисида зор тәңпуңсизлиқ барлиқини, буниң нормал тиҗарий мунасивәт әмәсликини, буни түзитиш керәкликини баян қилған.

Йиғинда сөз қилған хитайниң истанбулда турушлуқ консули чйән бо, “бир бәлвағ, бир йол” қурулушиниң тәрәққият йоли икәнликини, мәзкур йолни селиштики мәқсәтниң өзара һәмкарлишиш арқилиқ тиҗарий вә иқтисадий мунасивәтни тәрәққий қилдуруштин ибарәт икәнликини, бу қурулушниң 20 дөләттики ишсизлиққа чарә болидиғанлиқини, түркийәниң бу һәқтә тезрәк қарар бериши керәкликини, пойиз бекәттин айрилғандин кейин кәйнигә қайтмайдиғанлиқини илгири сүргән. Хитай консули чйән бо, түркийә билән хитайниң бир-биригә болған ишәнчни күчәйтиши керәкликини, болмиса түркийәниң зиян тартидиғанлиқини, шуңа түркийәдә хитайчә өгиниш долқуни қозғаш керәкликини илгири сүргән.

Биз игилигән мәлуматлар вә елан қилинған хәвәрләргә асасланғанда, түркийә-хитай мунасивити оттуриға қоюлған мәзкур йиғинда икки дөләт оттурисидики муһим мәсилиләрдин бири болған уйғур мәсилиси тилға елинмиған. Буниң сәвәби немә? хитайға йеңи тәйин қилинған бүйүк әлчиниң истанбулда хитай шәһәрчиси қуруш пикрини оттуриға қоюшидики сәвәб немә? хитай консули чйән буниң түркийә билән болған мунасивәтни күчәйтиштә сиясий ишәнчини тәкитләштики сәвәб немә? түркийә бурундин тартип түркийәниң хитай билән болған тиҗарий тәңпуңсизлиқини түгитиши керәкликини тәкитләп кәлгән, буни растинила түзитәләмду? түркийәдә 2016-йили йүз бәргән 15-июл һәрбий өзгиришкә урунуш вәқәсидин кейин америка вә явропа дөләтлири билән болған мунасивәтниң йириклишишигә әгишип, русийә вә хитай билән йеқинлишиш сиясити уйғурларға қандақ тәсирләрни көрситиши мумкин?

Биз бу соалларға җаваб тепиш үчүн истанбулдики нисанташи университети хәлқара мунасивәтләр оқутқучиси доктор қутай қараҗа әпәнди вә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, доктор әркин әкрәм әпәнди вә уйғур иқтисадшунас абдурешит абдухәмит әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Доктор қутай қараҗа әпәнди бу йиғинда уйғур мәсилисиниң күнтәртипкә кәлмәсликиниң сәвәблири тоғрисида тохтилип мундақ деди: “хитай комүнист партийәсиниң 19-нөвәтлик қурултийи мәзгилидә мән хитайда идим. Түркийә асия истратегийә тәтқиқат мәркизиниң һәйити вә көп санда юқири дәриҗилик хитай рәһбәрләр билән учраштуқ. Бурун түркийә шәрқий түркистан мәсилисини күнтәртипкә елип кәлмәйтти. Һазир хитайму бизгә уйғур мәсилиси тоғрисида еғиз ачмайдиған мәзгилгә қәдәм қойди. Чүнки хитай ‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулушиниң шәрқтики дәрвази биз, ғәрбтики дәрвазиси сиз, түркийә биз үчүн муһим дәп башқа мәсилиләрни тилға алмайватиду. Түркийә кәлгүсидә дунядики 9-иқтисадий күч болиду, биз буни билимиз, шуңа түркийә билән һәмкарлишишни халаймиз дәп шәрқий түркистан мәсилисини күнтәртипкә елип кәлмәйватиду. Бурун хитай рәһбәрләр түрк рәһбәрләр билән учрашқанда силәр ‛уйғур бөлгүнчиләрни қоллаватисиләр‚ дәйтти. Һазир униму демәйватиду. Бу йиғинда уйғурларниң тилға елинмаслиқидики сәвәб бу болса керәк дәп ойлаймән.”

Доктор әркин әкрәм әпәнди, һазир хитай билән болған мунасивәтни яхшилаш түркийәниң ташқи сияситигә айлинип қалғанлиқини баян қилди.

Абдуррәшит абдухәмит әпәнди түркийәниң бейҗиңдики әлчисиниң йиғинда буларни оттуриға қоюштики мәқситиниң икки дөләт оттурисидики тиҗарий тәңпуңсизлиқни түзитиштин ибарәт болсиму, әмма у, түркийә-хитай оттурисидики тиҗарий тәңпуңсизлиқни йеқин кәлгүсидә түзәткили болмайдиғанлиқини баян қилди.

Абдуррәшит абдухәмит әпәнди түркийә билән хитай оттурисидики тиҗарий мунасивәттә уйғурларниң төһписиниң зор икәнликини, өткән йилдин тартип уйғур тиҗарәтчиләрни хитайниң чиққили қоймайватқанлиқини, уйғур һәтта түрк тиҗарәтчиләргә хитайниң виза бәрмәйватқанлиқини, түркийә икки дөләт оттурисидики тәнпуңсизлиқни оңшаймән десә, хитайдики болупму уйғур дияридики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини күн тәртипкә елип келиши керәкликини тәкитлиди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди, хитай миң тиришсиму түрк хәлқиниң уйғурларға болған һесдашлиқини йоқ қилалмайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.