Türkiye-xitay munasiwetlirining yéqinlishishi Uyghurlargha qandaq tesir körsitishi mumkin?

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017.12.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bir-belwagh-bir-yol-yighini-erdoghan-shi-toxtam.jpg (Ikkinchi ret ongdin solgha) türkiye re'isi rejep tayyip erdoghan bilen xitay re'isi shi jinping “Xelq'araliq bir belwagh, bir yol munbiri yighini” din bir kün ilgiri ikki dölet kélishimige qol qoyush murasimida. 2017-Yili 13-may, béyjing.
AFP

Türkiyening eng chong ammiwi teshkilatliridin biri bolghan istanbul karxanichilar birlikide “Chin ülke günü”, yeni “Xitay ölke küni” mawzuluq yighin ötküzüldi.

Yighin'gha türkiyening xitaydiki bash elchisi abduqadir émin önen, xitayning istanbulda turushluq konsuli chyen bo, istanbul karxanichilar birlikining re'isi erdal baghchiwan qatarliq kishiler ishtirak qilip söz qildi. Mezkur birlikning tor géziti bilen “Bügünki xitay we türkiye” qatarliq tor gézitliride élan qilin'ghan bu heqtiki xewerlerde déyilishiche, 9-dékabir küni istanbulda chaqirilghan yighinda söz qilghan kishiler xitay toghrisida oxshimaydighan köz qarashlarni ilgiri sürgen.

Türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghanning sabiq bash meslihetchisi, türkiyening béyjingda turushluq bash elchisi abduqadir émin önen yighinda qilghan sözide xitay sayahetchilerni köplep türkiye jelp qilish üchün türkiye awi'atsiye shirkitining xitaygha uchidighan ayropilan sanini köpeytishi kéreklikini, xitayche bilidighan sayahet yétekchilirini yétishtürüsh kéreklikini, xitay sayahetchilerning öz tamaqlirini yep, sodiliqini qilishigha asanliq yaritip bérish üchün istanbulda xitay sheherchisi qurush kéreklikini tekitligen.

Istanbul karxanichilar birlikining re'isi erdal baghchewan ependi xitay otturigha qoyghan “Bir belwagh, bir yol” qurulushining türkiye bilen xitay otturisidiki tijariy munasiwetni tereqqiy qildurush üchün paydiliq bolidighanliqini bayan qilghan. U, nutqida türkiye xitaydin import qilghan mal bilen xitaygha éksport qilghan mallarning sommisi otturisida zor tengpungsizliq barliqini, buning normal tijariy munasiwet emeslikini, buni tüzitish kéreklikini bayan qilghan.

Yighinda söz qilghan xitayning istanbulda turushluq konsuli chyen bo, “Bir belwagh, bir yol” qurulushining tereqqiyat yoli ikenlikini, mezkur yolni sélishtiki meqsetning öz'ara hemkarlishish arqiliq tijariy we iqtisadiy munasiwetni tereqqiy qildurushtin ibaret ikenlikini, bu qurulushning 20 dölettiki ishsizliqqa chare bolidighanliqini, türkiyening bu heqte tézrek qarar bérishi kéreklikini, poyiz békettin ayrilghandin kéyin keynige qaytmaydighanliqini ilgiri sürgen. Xitay konsuli chyen bo, türkiye bilen xitayning bir-birige bolghan ishenchni kücheytishi kéreklikini, bolmisa türkiyening ziyan tartidighanliqini, shunga türkiyede xitayche öginish dolquni qozghash kéreklikini ilgiri sürgen.

Biz igiligen melumatlar we élan qilin'ghan xewerlerge asaslan'ghanda, türkiye-xitay munasiwiti otturigha qoyulghan mezkur yighinda ikki dölet otturisidiki muhim mesililerdin biri bolghan Uyghur mesilisi tilgha élinmighan. Buning sewebi néme? xitaygha yéngi teyin qilin'ghan büyük elchining istanbulda xitay sheherchisi qurush pikrini otturigha qoyushidiki seweb néme? xitay konsuli chyen buning türkiye bilen bolghan munasiwetni kücheytishte siyasiy ishenchini tekitleshtiki seweb néme? türkiye burundin tartip türkiyening xitay bilen bolghan tijariy tengpungsizliqini tügitishi kéreklikini tekitlep kelgen, buni rastinila tüzitelemdu? türkiyede 2016-yili yüz bergen 15-iyul herbiy özgirishke urunush weqesidin kéyin amérika we yawropa döletliri bilen bolghan munasiwetning yiriklishishige egiship, rusiye we xitay bilen yéqinlishish siyasiti Uyghurlargha qandaq tesirlerni körsitishi mumkin?

Biz bu so'allargha jawab tépish üchün istanbuldiki nisantashi uniwérsitéti xelq'ara munasiwetler oqutquchisi doktor qutay qaraja ependi we hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, doktor erkin ekrem ependi we Uyghur iqtisadshunas abduréshit abduxemit ependiler bilen söhbet élip barduq.

Doktor qutay qaraja ependi bu yighinda Uyghur mesilisining küntertipke kelmeslikining sewebliri toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Xitay komünist partiyesining 19-nöwetlik qurultiyi mezgilide men xitayda idim. Türkiye asiya istratégiye tetqiqat merkizining hey'iti we köp sanda yuqiri derijilik xitay rehberler bilen uchrashtuq. Burun türkiye sherqiy türkistan mesilisini küntertipke élip kelmeytti. Hazir xitaymu bizge Uyghur mesilisi toghrisida éghiz achmaydighan mezgilge qedem qoydi. Chünki xitay ‛bir belwagh bir yol‚ qurulushining sherqtiki derwazi biz, gherbtiki derwazisi siz, türkiye biz üchün muhim dep bashqa mesililerni tilgha almaywatidu. Türkiye kelgüside dunyadiki 9-iqtisadiy küch bolidu, biz buni bilimiz, shunga türkiye bilen hemkarlishishni xalaymiz dep sherqiy türkistan mesilisini küntertipke élip kelmeywatidu. Burun xitay rehberler türk rehberler bilen uchrashqanda siler ‛Uyghur bölgünchilerni qollawatisiler‚ deytti. Hazir unimu démeywatidu. Bu yighinda Uyghurlarning tilgha élinmasliqidiki seweb bu bolsa kérek dep oylaymen.”

Doktor erkin ekrem ependi, hazir xitay bilen bolghan munasiwetni yaxshilash türkiyening tashqi siyasitige aylinip qalghanliqini bayan qildi.

Abdurreshit abduxemit ependi türkiyening béyjingdiki elchisining yighinda bularni otturigha qoyushtiki meqsitining ikki dölet otturisidiki tijariy tengpungsizliqni tüzitishtin ibaret bolsimu, emma u, türkiye-xitay otturisidiki tijariy tengpungsizliqni yéqin kelgüside tüzetkili bolmaydighanliqini bayan qildi.

Abdurreshit abduxemit ependi türkiye bilen xitay otturisidiki tijariy munasiwette Uyghurlarning töhpisining zor ikenlikini, ötken yildin tartip Uyghur tijaretchilerni xitayning chiqqili qoymaywatqanliqini, Uyghur hetta türk tijaretchilerge xitayning wiza bermeywatqanliqini, türkiye ikki dölet otturisidiki tenpungsizliqni ongshaymen dése, xitaydiki bolupmu Uyghur diyaridiki kishilik hoquq depsendichilikini kün tertipke élip kélishi kéreklikini tekitlidi.

Doktor erkin ekrem ependi, xitay ming tirishsimu türk xelqining Uyghurlargha bolghan hésdashliqini yoq qilalmaydighanliqini alahide tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.