Түркийә арқилиқ яврупаға қачқан мусапирлар қайтурулушқа башланди

Мухбиримиз әркин тарим
2016.04.04
suriye-kochmen-turkiye-qayturush-2016.jpg Сүрийәлик мусапирлар түркийәгә қайтурулмақта
RFA/Erkin Tarim

Өткән ай түркийә билән яврупа бирлики оттурисида түзүлгән мусапирларни алмаштуруш тохтамнамисигә асасән, түркийә арқилиқ яврупа дөләтлиригә қачқан мусапирларни түркийәгә қайтуруш вә йәнә шунчилик мусапирни яврупаға елип кетиш қарарлаштурулған иди. Бу тохтамнаминиң роһиға асасән, бүгүн гретсийәдин қайтурулған 40 әтрапида мусапир кемә билән түркийәниң измир вилайитигә қарашлиқ дикили наһийәсигә елип келинди. Пүтүн дуня ахбаратиниң диққәт итибари бу йәргә буралди. Түркийә билән яврупа бирлики оттурисидики тохтамнамә гәрчә түркийә арқилиқ гретсийә вә башқа яврупа дөләтлиригә қачқан мусапирларни бир тәрәп қилиш үчүн түзүлгән болсиму, бу мусапирлар арисида көп санда афғанистанлиқ, пакистанлиқ, иран, ирақ вә аз санда уйғурму бар икән. Сүрийәлик мусапирлардин башқилар қәйәргә орунлаштурилиду? өз дөләтлиригә қайтуриветиш хәвпи барму? бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар ишханисиниң түркийә шөбисигә илтимас қилған мусапирлар қачан башқа дөләтләргә елип кетилиду? дегәнгә охшаш соалларға җаваб тепиш үчүн түркийә мусапирлар вә көч тәтқиқат мәркизи мудири мәтин чорабатир әпәнди билән телефон сөһбити елип бардуқ.

- Һөрмәтлик мәтин чорабатир әпәнди, сүрийәлик мусапирлар түркийәгә кәлгәндә лагирларда турушни халимайдиғанлиқини, уруқ - туғқанлириниң йенида турушни халайдиғанлиқини дегәндә, һөкүмәт уларға рухсәт қилған иди. Шуниң билән сүрийәлик мусапирлар түркийәниң пүтүн шәһәрлиригә тарқалди. Қалаймиқанчилиқлар чиқишқа башлиди. Әмди гретсийә қайтуруп бәргән мусапирларниң лагирларда туруш мәҗбурийити барму яки халиған җайда тураламду?

- Тунҗи мусапирлар 2011 - йили 4 - айда түркийәгә киргән вақтида, бу һәқтә һечқандақ қанун вә бәлгилимә йоқ иди. Бу һәқтә чиқирилған қанун 2014 - йилида мақулланди. Мәзкур қанун мақулланғандин кейин 2014 - йили 10 - айниң 22 - күни сүрийәлик мусапирларниң вақитлиқ түркийәдә турушиға рухсәт қилиш тоғрисида һөҗҗәт чиқирилди. Бу бәлгилимә 2014 - йили 10 - айдин кейин түркийәгә кәлгән сүрийәлик мусапирларни қандақ орунлаштуруш тоғрисидики мәлуматларни өз ичигә алған. Алди билән шуни демәкчимәнки, бүгүн йәни дүшәнбә күни гретсийәдин 4 - 5 йүз әтрапида мусапир түркийәгә қайтурилиду. Буларниң ичидә сүрийәликләрдин башқа афғанистан, пакистан, ирақ вә башқа дөләтләрдин кәлгән мусапирларму бар. Сүрийәлик мусапирлар һәққидә мақулланған қанунниң 91 - маддисиға асасән сүрийәлик мусапирлар сүрийәгә қайтурулмайду чүнки сүрийәдә ички уруш давамлашмақта. Гретсийәдин қайтурилидиған мусапирлар гретсийәгә қечиштин бурун түркийәдә қайси вилайәттә тизимға алдурған болса, шу йәргә апирип орунлаштурулиду. Бурун тизимлатмиғанлар йеңидин тизимлиғандин кейин бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң османийә вилайитидики мусапирлар лагириға апирип орунлаштурилиду. Буларниң ичидә сүрийәлик болмиғанларму бар.

- Һөрмәрлик мәтин чорабатир әпәнди, түркийәниң мусапирлар қанунида ғәрб әллиридин кәлгән мусапирларниң қобул қилинидиғанлиқи, шәрқ дөләтлиридин кәлгән мусапирларниң қобул қилинмайдиғанлиқи көрситилгән. Ундақта афғанистан, пакистан, ирақ вә уйғур дияридин кәлгән мусапирларниң иши қандақ болиду?

- Бу 2013 - йили түркийә парламентида мақулланған мусапирларни түркийәгә қайтуруп елиш қануниға асасән бәзи пәрәзлиримизни оттуриға қоялаймиз. Һәрһалда у, келишимнамиләргә асасән елип берилиду. Шу шәкилдә болиду. Афғанистанлиқ, иранлиқ, ирақлиқ вә башқа дөләтләрдин келип түркийә арқилиқ яврупа дөләтлиригә қачқан мусапирлар түркийәниң дикили вә чәшмә дегән җайлириға елип келингәндин кейин, түркийәдә бурун тизимға алдурған - алдурмиғанлиқи тәкшурилиду. Әгәр бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар ишханиси мусапирлик салаһийити бәргән болса, тәқсим қилинған вилайәткә әвәтилиду. У, вилайәттә туруш рухсити берип орунлаштурилиду. Әгәр түркийәдә бирләшкән дөләтләргә панаһлиқ тилимигән болса, панаһлиқ тиләйдиған тилимәйдиғанлиқи сорилиду. Әгәр панаһлиқ тиләш үчүн шәрти тошса, қайта панаһлиқ тилисә болиду. Әгәр иқтисадий мусапир болса йәни яхши турмуш көчүрүш үчүн қечип чиққан болса, өз дөлитигә қайтуруп берилиду. Гретсийәдин қайтурулған мусапирлар мәсилисидә түркийә хәлқара қанун бойичә иш қилиши керәк. Бүгүндин тартип дуняниң һәрқайси җайлиридин кәлгән мухбирлар гретсийәдин қайтурулған мусапирлар кәлгән измирниң чәшмә вә дикили дегән җайлириға келип булар һәққидә хәвәр тарқитиду.

- Һөрмәтлик мәтин чорабатир әпәнди, түркийә ички ишлар министирлиқи гретсийәдин қайтурулған сүрийәлик мусапирларниң түркийәниң ғәрбидики чегра районлириға әмәс, түркийәниң оттура районлиридики лагирларға орунлаштурилидиғанлиқини дегән иди. Әмма һазирғичә қайси шәһәрләргә орунлаштурилидиғанлиқи һәққидә ениқ бир мәлумат йоқ, буниңға қандақ қарайсиз?

- Измирниң дикили дегән йеригә охшаш әгә районидики җайлар түркийә доллар тапидиған саяһәт шәһәрлиридур. Бу җайлардики мусапир қобул мәркәзлири вақитлиқ җайлар. Мусапирлар бу йәрдин башқа җайларға әвәтилиду. Һазир түркийәдә 10 мусапир лагири бар. Сүрийәниң ичидиму лагиримиз бар. Османийә вилайитидә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң бир лагири бар. Булар қисқа вақитта тошуп кетиши мумкин. Шәһәрләрдә яшаватқан сүрийәликләрни тизимлап мусапир лагирлириға йиғмақчи. Һазир шәһәрләрдә тарқақ яшаватқан мусапирларниң сани умумий мусапир саниниң %89 тәшкил қилиду.

- яврупа бирлики билән түзгән тохтамнамидә яврупадин қайтурулған мусапирларниң саничилик мусапирниң түркийәдин яврупа дөләтлиригә қобул қилинидиғанлиқи көрситилгән, буларни түркийәдики мусапирлар арисидин қандақ таллайду? буниңда яврупа бирликиниң өлчими немә?

- Һазир кишиләрниң диққити қайтурулған мусапирларға буралди. Әслидә бу тохтамнамини түзүштики мәқсәт түркийәдики мусапирларниң турмуш сәвийәсини юқири көтүрүш. Йәнә бир сәвәпи болса яврупаға қечиватқан мусапирларниң алдини тосуш. Шуниң билән тәшкиллик һалда мусапирларни һәрқайси дөләтләргә җайлаштурушни әмәлийләштүрүштин ибарәт. Бу һәқтә инсан һәқлири тәшкилатлириға, аммивий тәшкилатларға вә ахбаратқа ашкариланған тәпсилий бир мәлумат йоқ. яврупа бирлики дөләтлири 72 миң әтрапида мусапир қобул қилидиғанлиқини елан қилди. Ундақта қандақ кишиләрни таллимақчи? мусапирлар арисида йетим балилар бар. Қерилар, мейиплар бар, ери урушта өлгән балилири билән қалған аяллар бар, кесәлләр бар. Алди билән буларни таллап яврупа дөләтлиригә елип кәтмәкчи. Бундақ болғанда бир адаләтсизлик келип чиқиду, икки - үч йилдин бери сүрийәдин, башқа дөләтләрдин түркийәгә кәлгән мусапирлар үчинчи бир дөләткә елип кетилмәйватиду. Шуңа башқа дөләтләрдин түркийәгә кәлгән мусапирлар сүрийәликкә берилгән бу панаһлиқ тиләш һәқлири бизгә немә үчүн берилмәйду? дәватиду. Чүнки гретсийәгә кәлкәнләр арисида көп санда афғанистан вә башқа дөләтләрдин түркийәгә кәлгән мусапирларму бар иди. Түркийәдин яврупаға мусапирларни таллап әвәтиштә көп мәсилиләргә дучар болимиз дәп ойлаймән.

2011 - Йили 3 - айниң 15 - күни сүрийәдә ички уруш башлиғандин бери уруштин қечип түркийә, иорданийә, ливан вә ирақ қатарлиқ дөләтләргә панаһланған сүрийәликләрниң сани күнсайин көпәймәктә. Буларниң ичидә түркийәгә панаһланғанларниң сани үч милйон болай дәп қалған. Бу мусапирлардин 300 миң әтрапида киши түркийәниң һәрқайси җайлиридики 10 лагирға орунлаштурулған болуп, қалғанлири түркийәниң һәрқайси җайлирида тарқақ һалда яшимақта. Бу мусапирлар кейинки айларда өлүм хәвпигә қаримай деңиз вә қуруқлуқ арқилиқ яврупаға қечишқа башлиған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.