Türkiyening metbu'at we téléwiziye qanallirida Uyghur mesilisi janlanmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-02-22
Élxet
Pikir
Share
Print
"Qanal 26" yerlik téléwiziye qanilida Uyghur mesilisi toghrisida ötküzülgen programmidin bir körünüsh. 2019-Yili, féwral. Türkiye.
"Qanal 26" yerlik téléwiziye qanilida Uyghur mesilisi toghrisida ötküzülgen programmidin bir körünüsh. 2019-Yili, féwral. Türkiye.
RFA/Arslan

Yéqindin buyan türkiye xelqi yighin, namayish we körgezme échish dégendek her xil pa'aliyetlerni uyushturup, xitayning Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasitige we jaza lagérlirigha qarshi awazini anglatmaqta.

Türkiye tashqi ishlar ministirliqining bayanatidin kéyin türkiyede Uyghurlarni qollash pa'aliyetliri téximu janlanmaqta. Türk metbu'atlirida Uyghurlar toghrisida arqa-arqidin maqaliler élan qilinmaqta. Téléwiziye programmiliridimu Uyghur mesilisi otturigha qoyulmaqta.

Türkiyening "Yéngi shepeq", "Yéngi chagh", "Yéngi akt" we "Qarar" qatarliq gézitliride Uyghurlar toghrisida arqa-arqidin maqaliler élan qilinmaqta. 

"Qanal 24" téléwiziyeside Uyghurlar toghrisida tarqitilghan programmida söz qilghan analizchi abdullah chéftchi ependi xitaygha mahil bir qisim türk muxbirlar arqiliq tarqitilghan Uyghurlar toghrisidiki xewerlerge ishenmeslik kéreklikini bildürdi. U yene xitay hökümitining bezi türk muxbirlarni Uyghur rayonigha teklip qilip apirip türkiyede Uyghurlar heqqide yalghan xewer tarqitiwatqanliqini, xitay terepning türkiyediki bundaq yoshurun pa'aliyetlirige cheklime qoyush kéreklikini ilgiri sürdi. U yene xitayning Uyghurlarni jaza lagérlargha qamishining asasliq sewebining "Yéngi yipek yoli pilani" bilen munasiwetlik ikenlikini, buning üchün xitayning Uyghurlarni kontrol astigha élip, jaza lagérlirigha qamawatqanliqini tekitlidi. 

U mundaq dédi: "Xitay sherqiy türkistanni tinchitmay turup, 'bir yol bir belwagh' pilanini ishqa ashuralishi mumkin emes. Sherqiy türkistan yer asti we yer üsti bayliqliri mol bir jay. Xitayning énérgiye éhtiyajining köp qismi sherqiy türkistandin kélidu. Shuning üchün xitay sherqiy türkistanliqlarni 'térrorchi' dep qarilap, ularni her jehettin basturup yoqitishni jiddiyleshtürüwatidu. Yerlik Uyghurlarni yoq qilishni közlewatidu. Kichik balilarni yighiwélip, ménge yuyush opératsiyesi élip bériwatidu. Xitay rayonda Uyghur türklirini yoq qilish we rayonning chégrasini qattiq qamal qilishni meqset qiliwatidu."

U yene abduréhim héyt mesiliside xitayning oyun oynawatqanliqini, bolupmu bu mesilide türkiyege qurghan tuzaqlirining aqmighanliqini tilgha aldi.

Analizchi abdullah chéfitchi ependi xitayning "Bir belwagh bir yol" pilanida istanbul 3-köwrükining muhim rol oynaydighanliqini alahide tekitlidi. U eger türkiye xitayning bu pilanigha yol bermise xitayning yawropagha sozulghan qoruqluq yoli échish pilanining qiyin ehwalda qalidighanliqini bildürdi. 

Abdullah chéftchi bu heqte yene mundaq dédi: "Eger xitay 'bir belwagh bir yol' pilanini emelge ashurmaqchi bolidiken, aldi bilen sherqiy türkistan mesilisini hel qilishi kérek. Eger türkiye bu jehette ching tursa xitay sherqiy türkistan mesilisini hel qilish mejburiyitide qalidu. Chünki xitayning 'bir yol bir belwagh' pilani xitay üchün bek muhim, eger bu pilan emelge ashmaydighan bolsa, xitayning bu pilan üchün salghan ghayet zor meblighi we desmayisi bikar kétidu."

"Yéngi chagh" gézitining 17-féwral künidiki sanida exmet bijan erjilasun teripidin yézilghan "Tarixtin bügün'giche Uyghurlar" dégen témida bir maqale élan qilin'ghan bolup, maqalida Uyghurlarning tarixta eng köp medeniyet yaratqan qedimiy türk milliti ikenliki bayan qilin'ghan. 

Maqalida yene Uyghurlarning milliy medeniyetliri we tarixta qurghan döletliri toghrisida munular bayan qilinidu: "Bügün Uyghur dep tonulghan türklerning köpinchisi qedimki Uyghurlarning ewladliri bolush bilen birlikte qeshqerni merkez qilghan qaraxaniylarningmu ewladliri hésablinidu. Türkiy tilining tunji sélishturma lughiti bolghan 'diwan lughet türk' ning mu'ellipi mehmud kashgheri sherqiy türkistanliq idi. Türklerning hakimiyet desturi bolghan 'qutadghu bilik' nimu yüsüp xas hajip 1070-yili qeshqerde yazghan idi. Türklerning musulman bolushigha türtke bolghan sultan sutuq bughraxanning dölitining paytextimu qeshqer idi."

Exmet bijan erjilasun ependi maqalisining axirida Uyghurlarning hazirqi ehwali we jaza lagérliri mesilisi toghrisida toxtilip, mundaq dep yazidu: "Tarixtiki ashu medeniyetlik Uyghurlarning ewladi bolghan bügünki Uyghurlarning nechche milyoni hazir 'qayta terbiyilesh merkizi' namidiki üsti ochuq türmilerge qamaldi. Ziyaliyliri teqib nishanigha aylandi. Xitaylar teripidin dölet derijilik sen'etkar dep unwan bérilgen abduréhim héytmu türmide yétiwatidu. Xitaylar teripidin élan qilin'ghan abduréhim héyitning sin körünüshide uning mashina ademge aylandurulghanliqi körünüp turidu."

Yazghuchi exmet bijan erjilasun maqalisining axirida türkiyeni Uyghurlargha ige chiqishqa chaqiriq qilip mundaq dep yazghan: "Dunya üchünmu chong bir tehdit bolghan xitay hazir Uyghur türklirige zulum qiliwatidu. Türkiyeni bashquruwatqanlarning türk ikenlikini eslitishning zamani keldi. Sherqiy türkistandikiler bizning qérindashlirimizdur."

"Yéngi shepeq" gézitining 21-féwral künidiki sanida ibrahim qaragülning türkistanning "Sherq chégrasini qoghdash" namliq bir maqalisi élan qilindi. Bu maqalida asasliqi Uyghur diyarining afghanistan we ottura asiya bilen tutushidighan chégralirida "Büyük oyun" larning meydan'gha kélidighanliqini ilgiri sürgen.

"Qanal-26" namliq yerlik téléwiziye qanilining "Tarixtin bügün'giche Uyghur türkliri we sherqiy türkistan" namliq programmigha qatnashqan "Türk ojaqliri" teshkilati eskisheher shöbisining re'isi, proféssor nedim ünal ependi Uyghurlarning tarixi, medeniyiti we hazirqi ehwali toghrisida pikir bayan qildi. 

Proféssor nedim ünal ependi mezkur programmida Uyghurlargha yardem bérish toghrisida türkiye xelqige we hökümitige chaqiriq qilip mundaq dédi: "Uyghurlarning heq hoquqlirini qolgha keltürüsh üchün türkiye xitaygha bésim qilishni téximu kücheytishi kérek. Uyghurlarning insandek yashash hoquqigha ige bolushi üchün türkiye qoldin kélidighan barliq imkaniyetlerni ishqa sélishi kérek. Türkiyediki Uyghurlarni türkiye puqraliqigha élishi kérek."

Türkiyening "Dirilish pochtisi" gézitining 20-féwral künidiki sanida "Sherqiy türkistan musteqilliq kürishi" dégen témida bir ziyaret xatirisi élan qilindi. Bu ziyaret xatiriside Uyghur ziyaliysi, doktor waris chakan ziyaret qilinip, Uyghurlarning tarixta bir qanche qétim dölet qurghan xelq ikenliki, bügünki künde yene musteqilliq üchün küreshlirini dawam qiliwatqanliqi bayan qilin'ghan. 

Doktor waris chakan mundaq dégen: "Yéqinqi yillardin buyan xitayning sherqiy türkistandiki musulmanlargha yürgüzüwatqan zulum we kishilik hoquq depsendichilikliri emeliyette dunyadiki zor bir impéri'alist we jahan'gir küch bolush arzusi bilen otturigha chiqiwatqan xitayning yéngi yipek yoli ötkilidiki bixeterlik endishisi bilen munasiwetlik dep qaraymen." 

Türkiyening metbu'at we téléwiziye qanallirida Uyghur mesilisining janlinishning sewebliri toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki Uyghur zhurnalist mirkamil qeshqerli özining pikir-qarashlirini bayan qildi.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet