Хитайниң уйғур мәсилисини баһанә қилип афғанистанға кириш қәстидә болуватқанлиқи илгири сүрүлмәктә

Америка қошунлири келәр йили афғанистандин чиқип кетиши биләнла хитайниң уйғур мәсилисини баһанә қилип афғанистанда өз тәсирини турғузушни пиланлаватқанлиқи илгири сүрүлмәктә.
Ихтиярий мухбиримиз руқийә
2013-01-30
Share
afghanistan-xitay-munasiwiti-305 Афғанистан президенти хамид карзай билән хитай президенти хуҗинтав хитай азатлиқ армийиси һөрмәт қаравуллирини көздин кәчүрмәктә (2010 - йил 24 - март)
AFP Photo

Ундақта хитайниң афғанистан истратегийиси ғәлибә қилаламду? буниң арқисиға йәнә немиләр йошурунған болуши мумкин? бу һәқтә хитай вә ғәрб мутәхәссислириниң қарашлири пәрқлиқ.

Хитайниң оттура асия мутәхәссислири хитайниң афғанистанға кириш сәвәблири вә талибанларниң күчийишни халимайдиғанлиқини уйғур мәсилиси билән бағлап чүшәндүрүшкә тиришти.

Ғәрб мутәхәссислири болса, хитайниң уйғур райониниң муқимлиқидин әндишә қилишидин башқа афғанистанда, ғайәт зор иқтисадий мәнпәәти вә район характерлик истратегийә мәнпәәти барлиқини оттуриға қоюш билән биргә, хитай һөкүмитиниң уйғур мәсилиси түпәйлидин талибанларниң күчийишни халимаслиқи баһанә, дәп қаримақта.

Мушу айниң 26 күни бирләшмә агентлиқиниң хәвиридә, хитайниң оттура асия мутәхәссиси ваңлийән хитайниң талибанларниң қайта тирилишини халимайдиғанлиқидики сәвәбни уйғур мустәқиллиқ һәрикити билән бағлап чүшәндүрүшкә тиришқан болуп у мундақ дегән:
"афғанистанниң муқимлиқи шинҗаңниң бихәтәрлики үчүн интайин муһим. Уйғур ислам партизанлири афғанистан, пакистан чеграсида талибанлардин һәрбий тәлим-тәрбийә алған. Шуңа, бейҗиң талибанларниң һәрқандақ бир ғәлибисиниң уйғур мустәқилчилириға йол ечип беришидин әнсирәйду".

Биз канада калтон университетидики явропа вә асия тәтқиқатчиси доктор роберт катлер билән бу һәқтә сөһбәт елип бардуқ. У, ваңниң сөзини анализ қилип, ваңниң бу сөзиниң хитайниң талибанлар билән яман болушидин дерәк бәрмәйдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: хитай сиясий вә иқтисадий мәнпәәт җәһәттә дунядики һәрқандақ бир гуруппа вә сиясий күч билән мунасивәт қуруштин баш тартмайду. Вақти кәлсә әгәр хитайниң еһтияҗи туғулса талибанлар афғанистанда күчлинип қалса, улар биләнму келишим түзүши мумкин. Униң үстигә афғанистанниң муқимлиқи хитайниң уйғурларни контрол қилишида муһим болсиму, әмма профессор ваңниң дегәнлири билән әмәлийәт оттурисида бир бағлиниш йоқ.

Биз йәнә уйғур сиясий мутәхәссис доктор әркин әкрәм билән бу тоғрисида сөһбәт өткүздуқ. У, хитайниң уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикәтлирини бастуруш үчүн вә шундақла афғанистанға кириштики сиясий истратегийә вә иқтисадий мәнпәәтлири үчүн уйғур мәсилисини васитә қиливатқанлиқини билдүрди.

Кабулдики афған истратегийә издиниш институтиниң башлиқи давид меридиан бирләшмә агентлиқниң шу күндики охшаш хәвиридә қилған сөзидә ениқ қилип хитай һөкүмитиниң талибанларниң қайта күчийишни халимайдиғанлиқини билдүргән.

Доктор әркин әкрәм буниңға қарита хитайниң һазир афғанистан вәзийитидә кимниң күчийип кимниң күчәймәсликигә арилишалмайдиғанлиқини, йәни хитайниң афғанистандики һәр хил күчләр билән болған мунасивәтләрни қандақ тәңшәйдиғанлиқидин сөз ечишниң балдур икәнликини, чүнки буниң афғанистанда кәлгүсидә қандақ бир вәзийәт мәйданға келидиғанлиқи тәрипидин бәлгилинидиғанлиқини оттуриға қойди.

Мәтбуат хәвәрлиригә қариғанда, хитай афғанистанда бир милярд долларлиқ ечилмиған байлиқларға көз тикиватқан болуп, хитай афғанистандин мис вә көмүр шундақла атом ясашта ишлитилидиған литийни хитайға тошуш үчүн алдиримақта.

Доктор роберт, хитайниң иқтисадий мәнпәәтиниң афғанистанға мунасивәтлик мәнпәәтлири ичидә әң муһим орунда туридиғанлиқини тәкитләп мундақ деди: хитай талибанларниң арисиға берип қалған бирнәччә уйғурни баһанә қилип, пүтүн уйғур қаршилиқ көрсәткүчлирини "террорист" қилип көрситип уйғурларни бастурушқа тиришип кәлди. Шуңа профессор ваңлийәнниң дегәнлири асасий сәвәб әмәс. Хитайниң көзи һәммидин бәкрәк афғанистанниң байлиқида.

Чүнки хитай үчүн афғанистандики талибанлар арисидин тепилған уйғурларла әмәс бәлки паспортсиз иш яки әркинлик издәп башқа һәрқандақ қошна дөләткә берип қалған һәрқандақ бир уйғур "террорчи" һесаблинип җазалиниватиду.
Хитай һөкүмити кабул һөкүмити билән, шималий атлантик әһдә тәшкилати қошунлири чиқип кәткәндин кейинки афғанистандики тинчлиққа капаләтлик қилиш келишимни түзгән болуп, кабул һөкүмитигә 300 нәпәр сақчи тәрбийиләп бәрмәкчи болған.

Доктор әркин әкрәм хитай гәрчә афғанистандин алидиған көп миқдардики иқтисадий мәнпәәт вә башқа сиясий истратегийә мәнпәәтлиригә қизиқиватқан вә бу мәнпәәтлирини капаләткә игә қилиш үчүн кабул һөкүмитигә йеқинлиқ мунасивити орнитиватқан болсиму, әмәлийәттә хитайниң афғанистанға кирәлишиниң үнчила асан болмайдиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт