Моңғул профессор ядро бихәтәрлики йиғинида уйғурмоңғул мәсилилириниң оттуриға қоюлушини тәләп қилди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2016.04.01
yaponiye-heptilik-xewerler-yanghai-mongghul-uyghur-yadro.jpg Профессори яңхәййиң “хитайдики азсанлиқ милләтләр райониниң тупрақлири чөллүккә айланди” сәрләвһилик мақалиси
RFA/Haji Qutluq Qadiri


30 - Март японийә шизука университетиниң профессори яңхәййиң “японийә һәптилик хәвәрләр” журнилида “хитайдики азсанлиқ милләтләр райониниң тупрақлири чөллүккә айланди” сәрләвһилик мақалисини елан қилған болуп, мәзкур мақалидә хитайниң узундин буян уйғур, тибәт, ички моңғул районлирида елип бериватқан ядро синақлириниң тәсиридин бу районларниң тупрақлири чөллишип, аһалиси түрлүк кесәлликләргә гириптар болуп, еғир екологийәлик муһит булғиниш һадисиниң йүз бериватқанлиқини оттуриға қойған.

Японийәдә һиҗрәттә яшаватқан моңғул профессор яңхәййиң мақалә елан қилип вашингтонда өткүзүлидиған 4 - нөвәтлик ядро бихәтәрлик йиғинида хитайдики ядро синақлириниң қурбани болуватқан уйғур, тибәт, моңғуллар мәсилисиниң оттуриға қоюлушини тәләп қилған.

Профессор яңхәййиң мақалисидә, 31 - марттин 1 - апрелғичә 50 дөләт президентлириниң қатнишиши билән вашингтонда чақирилидиған 4 - нөвәтлик ядро бихәтәрлики йиғинида хитай рәиси ши җинпиңға америка башчилиқидики дөләтләрниң хитайдики уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ азсанлиқ милләтләрниң хитайниң ядро синақлириниң қурбани болуватқанлиқи тоғрисидики мәсилиләрни оттуриға қоюшини вә бу мәсилидә хитайға бесим қилишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Яңхәййиң мақалисидә хәлқара атом енергийиси мәркизиниң хитайниң атом синақлирини пәқәтла контрол қилалмиғанлиқини оттуриға қоюп: “хитай компартийәси уйғур, тибәт, ички моңғул аптоном районлирини атом синақ тәҗрибиханиси қиливатқанлиқиға йерим әсир болди. Лекин, һечким һазирғичә буниңға һечнемә демиди” дәйду.

Мақалидә профессор яңхәййиң, хитайниң 1964 - йили 10 - айниң 17 - күни “хәлқ гезити” дә елан қилған: “лопнурдики атом синиқи мувәппәқийәтлик болди” намлиқ мақалисидинму нәқил алған болуп, буниңда хитайдики атом синақлириниң дәл 1964 - йилидин башлап рәсмий елип берилғанлиқи көрситилгән.

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған японийәдики хитай ишлири көзәткүчилиридин ким ханим: “хитай һөкүмити уйғур районида 1964 - йилидин 1996 - йилиғичә җәмий 46 қетим атом синиқи елип барди. Буниң уйғур райониға болған тәсири зор болди” деди.

Мақалидә хитайниң атом бомбиси тәтқиқатиға сабиқ советлар иттипақиниң бир мәзгил ярдәмдә болғанлиқини, кейин икки дөләт достлуқи бузулғандин башлап хитайниң өз алдиға мустәқил тәтқиқат елип барғанлиқини баян қилған.

Телефон зияритимизни қобул қилған профессор яңхәййиң мақалиси һәққидә тохтилип:“хитайниң атом синақлири пүтүнләй уйғур, тибәт, моңғул районлирида елип берилди. Әмма бу хил синақлар, хитай миллити олтурақлашқан районда пәқәтла көрүлмиди. Бу хитайдики наһайити зор мәсилә. Шуңа мән мақаләмдә буни тәпсилий оттуриға қоюп өттүм.” деди.

Хитайниң азсанлиқ милләтләрни бастуруш сиясити һәққидә тохталған профессор яңхәййиң: “хитай компартийәси мәркизи һөкүмитиниң уйғур, тибәт, моңғул районлирида ядро синақлирини елип беришниң өзи, азсанлиқ милләтләрни бастурушниң вә йоқ қилишниң җанлиқ усули қилди” дәйду.

Тибәттики хитай азадлиқ армийәсиниң 221 - номурлуқ завутида ясалған атом бомбисиниң 1964 - йили уйғур аптоном райониға елип берилип лопнурда синақ қилинғанлиқини мақалисидә алаһидә әскәрткән аптор, шундин буян хитайда җәмий 40 нәччә қетим атом бомбиси синиқиниң елип берилғанлиқини оттуриға қойиду.

Йипәк йолидики муһим түгүнләрдин бири болған лопнур һәққидә тохталған аптор:“тарихий бостанлиқ шәһәр лопнур пүтүнләй чөллишип, екологийәлик муһит булғинишниң еғирлиқидин адәм яшиғили болмайдиған қабаһәтлик бир җайға айланди” дәйду.

Профессор яңхәййиң: “бизниң бу қетимқи вашингтонда чақирилған 4 - нөвәтлик ядро бихәтәрлик йиғинида уйғур, тибәт, моңғуларниң атом синақлириниң зәрбисигә учраватқанлиқи һәққидики мәсилә оттуриға қоюларму, дегән соалимиз һәққидә тохтилип:“мән әлвәттә бу мәсилиниң оттуриға қоюлушини үмид қилимән. Бирақ, бу қетимқи йиғинда америка һөкүмити ши җинпиң билән асаслиқи җәнубий деңиз мәсилиси һәққидә сөһбәтлишиду. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати башчилиқида чақирилған ядро бихәтәрлик йиғинида бәлким ядро қораллириниң террорчи тәшкилатларниң қолиға өтүп кетиштин сақлиниш мәсилиси музакирә қилиниши мумкин. Лекин, һәммә шуни ойлиши керәкки, хитайниң азсанлиқ милләтләр районлирида ядро синақлирини елип беришниң өзи террорлуқ һәрикәт һесаблиниду” деди.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.