Uyghur, tibet, mongghul, xitay teshkilatliri "Herqandaq chong bésimmu erkinlikke bolghan ümidimizni yoqitalmaydu"

Muxbirimiz irade
2016-12-09
Share
dolqun-eysa-musapir-uyghur.jpg D u q ijra'iye komitéti mudiri dolqun eysa ependi "Xelq'ara Uyghur musapirlar mesilisi" yighinida söz qilmaqta. 2016-Yili 26-aprél, bérlin.
RFA/Erkin Tarim


10-Dékabir dunya insan heqliri küni munasiwiti bilen dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq organliri heriketke ötüp, kishilik hoquqning qoghdilishini tekitleydighan türlük pa'aliyetlerni uyushturmaqta. Bu munasiwet bilen, Uyghur, tibet, mongghul we xitay kishilik hoquq teshkilatlirimu birleshme bayanat élan qilip, dunya jama'etchiliki we démokratik döletler hökümetlirini xitay kompartiyisining zulumi astida yashawatqan xelqlerning weziyitige köngül bölüshke chaqirdi.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, 10-dékabir küni birleshken döletler teshkilati teripidin békitilgen xelq'araliq insan heqliri küni. Bu munasiwet bilen dunya Uyghur qurultiyi, xelq'ara tibet herikiti, jenubiy mongghuliye kishilik hoquq uchur merkizi, xitay puqralar küchi teshkilati qatarliq organlar birleshme bayanat élan qildi. Bu bayanat 9-dékabir küni Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim, yang jiyenli, dorjé seten, en'gébatu togochog qatarliqlarning imzasi bilen élan qilin'ghan. Dunya Uyghur qurultiyi bash katibi dolqun eysa ependi bu munasiwet bilen radiyomizgha bu bayanat heqqide chüshenche bérip ötti.

Bu bayanatta töwendiki sözler yer alghan:

2016-Yili xitay hökümiti hakimiyiti astidikiler üchün erkinliki ilgirilep cheklen'gen bir yil boldi. Xitaydiki yüzligen kishilik hoquq qoghdighuchiliri tutqun qilindi. Sherqiy türkistanda diniy hoquqlar ilgirilep cheklendi. Uyghurlar we tibetlerning pasportliri yighiwélinip, ularning erkin sayahet qilish hoquqigha cheklime qoyuldi. Tibet, sherqiy türksitan we mongghuliyining tebi'iy muhiti xitayning kömür qazghuchi shérketliri we xitay azadliq armiyisining herbiy bazilirining buzghunchiliqigha uchridi. Minglighan tibetlik rahib sherqiy tibettiki larung ibadetxanisidin mejburiy köchürüwétildi... Insan heqliri küni munasiwiti bilen biz Uyghur, tibet, jenubiy mongghuliyilikler we chet'ellerdiki xitaylar hemmimiz bir arigha jem bolush arqiliq herqaysi hökümetlerge shuni eskertimizki, kishilik hoquq xeter astida, herqaysi hökümetler insan hoquqini qoghdash üchün téximu köp chiqiringlar we uni derhal bashlanglar.

Dolqun eysa ependi sözide, dunyadiki kishilik hoquqqa köngül bölidighan kishiler, bolupmu herqaysi démokratik ellerning xitaydiki kishilik hoquq mesiliside jiddiy tedbir élishi kéreklikini tekitlidi.

Dunyadiki herqaysi kishilik hoquq organliri öz doklatlirida shi jinping hakimiyetke chiqqandin buyan insan erkinlikide zor chékinish bolghanliqini, bolupmu Uyghur, tibet qatarliq milletlerning hoquqlirigha qaritilghan bésimning ilgirilep küchiyip ketkenlikini bildürgen. Uyghur élidiki "Diniy radikalliqqa qarshi turush" namida élip bériliwatqan türlük tümen teshwiqat heriketliri, meschit bashqurush kadirliri, shi jinpingning shinjangni bashqurush charisini öginish herikiti, qosh til yesli qurulushini tézlitish herikiti, intérnétte gep-söz tarqatqanlarni jazalashqa a'it yéngi tedbirler we pasport yighiwélish herikiti, qoshmaq tughqan bolush herikiti dégen'ge oxshash bir toqay heriketler hemmi'isi hökümet teripidin bir tutash we mejburiy yosunda ep bériliwatqan heriketler bolup, Uyghur kishilik hoquq organliri bularning hemmisi Uyghurlarni kontrol qilish, ularning erkinlikini qamal qilish we Uyghur medeniyitini yoqitishni niyet qilghan, dep eyibleydu. Dolqun eysa ependi sözide Uyghurlarning her türlük hoquqlirining jiddiy bir riqabet astida ikenlikini bildürdi.

Nöwette xitaydiki "Mejburiy ghayip qiliwétilgenler" mesilisi xelq'arada eng küchlük diqqet qozghawatqan bir mesile bopqaldi. Bu heqte "Diplomatiye" zhurnilida élan qilin'ghan "Jungxu'a xelq mejburiy ghayip qiliwétish jumhuriyiti" mawzuluq maqalide körsitilishiche, yéqinqi yillardin xitay hökümitining bixeterlik organliri teripidin ep bériliwatqan "Mejburiy yoqitiwétish, ghayip qiliwétish" heriketliri zor derijide köpiyip, mejburiy ghayip qiliwétish normal bir ishqa aylandurulghan. Halbuki maqalide, meyli uning mudditining qanchilik bolushidin qet'iynezer herqandaq bir kishining qanunsiz halda tutqun qilinishi we mexpiy orunlarda tutup turulushi we iz-dérikining a'ilisidikilerge bildürülmey ghayip qilinishining xelq'ara qanunlargha pütünley xilapliqini eskertilgen we xitay hökümitidin mushuninggha oxshash mejburiy ghayip qéiliwétilgenlerning aqiwiti heqqide derhal chüshenche bérish, ularni qoyup bérish telep qilin'ghan. Dolqun eysa ependi kishilik hoquq künide 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin ghayip qiliwétilgen Uyghurlarning mesilisini tilgha élip ötti.

Yuqiridiki Uyghur, tibet, mongghul, xitay teshkilatlar bayanatida, xitayda türmide yétiwatqan wijdan mehbusliri lyu shawbo, ilham toxti, tashi wangchuk we türmidin kéyinmu dwamliq öy hepside tutuluwatqan mongghul aktiwist xada qatarliqlarning xitay hökümitining qattiq qolluq siyasetliri astida yashawatqan xelqliri üchün töligen bedellirini tilgha alghan we xitay hökümitige xitap qilip "Kishilik hoquq künide bizning xitay hökümitige we bashqilargha deydighan ortaq sözimiz shuki, herqandaq éghir bésimmu bizning kelgüsi yillarda bu künni erkinlik ichide xatirilesh arzuyimizni yoq qilalmaydu" dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet