Алмутада қазақ паалийәтчилири хатириләш мурасими өткүзди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018.03.19
qazaq-paaliyetchiliri-uyghurdiki-qazaq-xatirilesh.jpg Алмута шәһириниң “алатав” ресторанида “хитайда ениқсиз сәвәбләр билән вапат болғанларни хатириләш” мавзусида өткүзүлгән паалийәттин көрүнүш. 2018-Йили 17-март, қазақистан.
RFA/Oyghan

Хитайниң уйғур елидә елип бериватқан бесим сияситиниң һәддидин ашқанлиқи чәтәлләрдә яшаватқан уйғурларниң, айрим демократик дөләтләрниң вә хәлқара инсан һоқуқлири тәшкилатлириниң наразилиқиға учрап кәлгәнлики мәлумдур. Кейинки вақитларда болса, уйғур елидики қазақ вә башқиму милләтләрниң хитай даирилири тәрипидин бесимларға дуч келиватқанлиқи қазақистандики бәзи мустәқил аммиви ахбарат васитилириниң вә айрим қазақ паалийәтчилириниң җиддий бәз-муназирисигә айланмақта. Болупму уйғур елидә тутқун қилинған қазақларниң уруқ-туғқанлири тәрипидин алмута вә астана шәһәрлиридә бир нәччә паалийәтләр, җүмлидин хитайдики өз қериндашлирини қоғдаш бойичә ахбарат елан қилиш йиғини, бу һәқтә қазақистанниң ташқи ишлар министирлики вә хитайниң қазақистандики әлчиханиси намиға хәт уюштурған иди. Уйғур елидики сиясий өгиниш лагерлири, паспортларни йиғивелиш, оқуғучиларни қазақистанға әвәтмәслик, уруқ-туғқанлирини йоқлап кәлгәнләрни тутқун қилиштәк қанунсиз һәрикәтләр мәзкур паалийәтләрниң асасий темиси болди.

Әнә шундақ паалийәтләрниң йәнә бири 17-мартта алмута шәһириниң “алатав” ресторанида “хитайда ениқсиз сәвәбләр билән вапат болғанларни хатириләш” мавзусида өтти. Қазақистандики “әркин яшлар гурупписи” ниң әзаси уразули қидирәли қатарлиқ яш қазақ паалийәтчилири тәрипидин уюштурулған мәзкур мурасимға зиялийлар, хитайниң “тәрбийәләш мәркәзлири”дә азаб чекиватқанларниң уруқ-туғқанлири, яшлар болуп йүзгә йеқин адәм қатнашти. Мурасимни ачқан уразули қидирәли уйғур елидә ениқсиз сәвәбләр билән, өзигә өзи қол салди дегән нам билән бир қанчилиған өз қандашлириниң вапат болғанлиқини, шуларға атап қуран тилавәт қилиш мәқситидә мәзкур паалийәтни уюштурғанлиқини ейтип, хитайниң тибәт вә уйғур елидә елип бериватқан бастуруш сиясити һәққидә тохталди. У уйғурлар бешиға кәлгән зулумниң қазақларғиму кәлгәнликини, хитай даирилириниң қазақ, уйғур охшаш хәлқләргә қарши йүргүзүватқан қанунсиз һәрикәтлирини, буниңдин миңлиған кишиләрниң азаб тартиватқанлиқини тәкитлиди.

Уйғур елидики қазақларниң бүгүнки әһвали һәққидә филим көрситилгәндин кейин, сөзгә чиққан қазақистан хәлқ язғучиси қабдеш җумадилоф, теббий пәнлириниң доктори советхан ғаббасоф, “туран” җәмийәтлик фондиниң мудири карлин мәхпироф, сиясәтшунас расул җумали вә башқилар мәзкур паалийәтни уюштурғучиларға миннәтдарлиқини билдүрүп, хитайдики әһвални пүткүл қазақ хәлқигә, қазақистанниң тегишлик органлириға, хәлқара тәшкилатларға йәткүзүп турушниң муһимлиқини, хитай қазақлириниң әһвалиға икки мәмликәт оттурисидики мунасивәтләрниң тәсир йәткүзүш мумкинликини, мушундақ еғир вәзийәттә түркий хәлқләр бирликиниң, хәлқләр достлуқиниң әһмийитини алаһидә тәкитлиди.

Радийомиз зияритини қобул қилған қазақ зиялийси қул-керим елемес әпәнди ислам дининиң дунядики әң чоң вә күчлүк динларниң бири икәнликини, хитайда әнә шу диний бастурушниң күчийишидин миңлиған мусулманларниң азаб чекиватқанлиқини, хитайниң “бу бизниң ички ишимиз” дегән сиясәткә тайинип, очуқ түрдә хитайлаштуруш һәрикитини елип бериватқанлиқини илгири сүрүп, мундақ деди: “бир йерим йил дегүдәк вақит болди, бизниң қандашлиримизни түрмиләргә қамаш әһваллири көпийип кәтти. Һәтта хитайниң қанунлириға беқинип, өз ихтияри билән туруватқан хәлқни, хитай сияситигә қарши турмисиму түрмиләргә қамап, уларниң алди мана өлүмгә дуч келиватиду. Биринчи нөвәттә имамларға һуҗум қилиниватиду. Имамларға һуҗум бу милләтниң роһийитигә һуҗум дегән сөз. Бу милләтниң мусулманчилиқиға қарши һуҗум дегән сөз. Иккинчидин, өз миллитини сөйидиған милләтпәрвәр шәхсләргә қилинған һуҗумдур. Бу милләтниң алдинқи қатарлиқ әрбаблирини йоқ қилиш дегән сөз. Үчинчидин, асасән әр кишиләргә қилиниватқан һуҗум. Буниң барлиқи бир милләтниң иккинчи бир милләткә қиливатқан һәм мәмликәтниң қануниға, һәм хәлқара қанунға мас кәлмәйдиған наһайити чоң қисми”.

Қул-керим елемес хитай вә қазақистанниң қошна, истратегийәлик шерикләр болғиниға қаримастин, хитайдики өз қериндашлириға қилиниватқан зулумниң бу һәмкарлиққа пүтүнләй зит келидиғанлиқини тәкитләп, келәчәктә икки мәмликәт рәһбәрликиниң бу мәсилигә етибар берип, буниң тез арида һәл болидиғанлиқиға үмид қилди.

“әркин яшлар гурупписи” ниң әзаси қидирәли уразули бу мурасимниң асасий мәқситигә тохтилип, мундақ деди: “биринчидин, қуран тилавәт қилиш болса, иккинчидин, мушу әһвални бизниң һөкүмитимизгә, қандашлиримизниң қулақлириға йәткүзүштур. Биз бу паалийәт һәққидә барлиқ адәмләргә хәвәр бәрмидуқ, пәқәт мушуниңға нийити бар, көйүнидиған милләтпәрвәр акилиримизни, инилиримизни чақирдуқ. Биз һазир әл рәһбиригә хәт йезиватимиз. Шуниңға имза топлап, андин йәнә илгириләймиз. Биз буниңғичә бир нәччә қетим йиғинларни өткүздуқ. Әһвални ташқи ишлар министирликигә, хәлққә йәткүздуқ. Һазир тегишлик орунлар бу мәсилини қараватиду”.
Қидирәли уразули бу мәсилиниң пәқәт қазақистанниңла әмәс, бәлки хәлқара тәшкилатларниңму шуғуллинидиған мәсилиси икәнликини, шуниң үчүн бу мәсилини дуня миқясида оттуриға қойидиғанлиқини, һәтта бирләшкән дөләтләр тәшкилатиғичә йәткүзүш ойиниң бар икәнликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.