Almutada qazaq pa'aliyetchiliri xatirilesh murasimi ötküzdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018.03.19
qazaq-paaliyetchiliri-uyghurdiki-qazaq-xatirilesh.jpg Almuta shehirining “Alataw” réstoranida “Xitayda éniqsiz sewebler bilen wapat bolghanlarni xatirilesh” mawzusida ötküzülgen pa'aliyettin körünüsh. 2018-Yili 17-mart, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Xitayning Uyghur élide élip bériwatqan bésim siyasitining heddidin ashqanliqi chet'ellerde yashawatqan Uyghurlarning, ayrim démokratik döletlerning we xelq'ara insan hoquqliri teshkilatlirining naraziliqigha uchrap kelgenliki melumdur. Kéyinki waqitlarda bolsa, Uyghur élidiki qazaq we bashqimu milletlerning xitay da'iriliri teripidin bésimlargha duch kéliwatqanliqi qazaqistandiki bezi musteqil ammiwi axbarat wasitilirining we ayrim qazaq pa'aliyetchilirining jiddiy bez-munazirisige aylanmaqta. Bolupmu Uyghur élide tutqun qilin'ghan qazaqlarning uruq-tughqanliri teripidin almuta we astana sheherliride bir nechche pa'aliyetler, jümlidin xitaydiki öz qérindashlirini qoghdash boyiche axbarat élan qilish yighini, bu heqte qazaqistanning tashqi ishlar ministirliki we xitayning qazaqistandiki elchixanisi namigha xet uyushturghan idi. Uyghur élidiki siyasiy öginish lagérliri, pasportlarni yighiwélish, oqughuchilarni qazaqistan'gha ewetmeslik, uruq-tughqanlirini yoqlap kelgenlerni tutqun qilishtek qanunsiz heriketler mezkur pa'aliyetlerning asasiy témisi boldi.

Ene shundaq pa'aliyetlerning yene biri 17-martta almuta shehirining “Alataw” réstoranida “Xitayda éniqsiz sewebler bilen wapat bolghanlarni xatirilesh” mawzusida ötti. Qazaqistandiki “Erkin yashlar guruppisi” ning ezasi urazuli qidireli qatarliq yash qazaq pa'aliyetchiliri teripidin uyushturulghan mezkur murasimgha ziyaliylar, xitayning “Terbiyelesh merkezliri”de azab chékiwatqanlarning uruq-tughqanliri, yashlar bolup yüzge yéqin adem qatnashti. Murasimni achqan urazuli qidireli Uyghur élide éniqsiz sewebler bilen, özige özi qol saldi dégen nam bilen bir qanchilighan öz qandashlirining wapat bolghanliqini, shulargha atap qur'an tilawet qilish meqsitide mezkur pa'aliyetni uyushturghanliqini éytip, xitayning tibet we Uyghur élide élip bériwatqan basturush siyasiti heqqide toxtaldi. U Uyghurlar béshigha kelgen zulumning qazaqlarghimu kelgenlikini, xitay da'irilirining qazaq, Uyghur oxshash xelqlerge qarshi yürgüzüwatqan qanunsiz heriketlirini, buningdin minglighan kishilerning azab tartiwatqanliqini tekitlidi.

Uyghur élidiki qazaqlarning bügünki ehwali heqqide filim körsitilgendin kéyin, sözge chiqqan qazaqistan xelq yazghuchisi qabdésh jumadilof, tébbiy penlirining doktori sowétxan ghabbasof, “Turan” jem'iyetlik fondining mudiri karlin mexpirof, siyasetshunas rasul jumali we bashqilar mezkur pa'aliyetni uyushturghuchilargha minnetdarliqini bildürüp, xitaydiki ehwalni pütkül qazaq xelqige, qazaqistanning tégishlik organlirigha, xelq'ara teshkilatlargha yetküzüp turushning muhimliqini, xitay qazaqlirining ehwaligha ikki memliket otturisidiki munasiwetlerning tesir yetküzüsh mumkinlikini, mushundaq éghir weziyette türkiy xelqler birlikining, xelqler dostluqining ehmiyitini alahide tekitlidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaq ziyaliysi qul-kérim élémés ependi islam dinining dunyadiki eng chong we küchlük dinlarning biri ikenlikini, xitayda ene shu diniy basturushning küchiyishidin minglighan musulmanlarning azab chékiwatqanliqini, xitayning “Bu bizning ichki ishimiz” dégen siyasetke tayinip, ochuq türde xitaylashturush herikitini élip bériwatqanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Bir yérim yil dégüdek waqit boldi, bizning qandashlirimizni türmilerge qamash ehwalliri köpiyip ketti. Hetta xitayning qanunlirigha béqinip, öz ixtiyari bilen turuwatqan xelqni, xitay siyasitige qarshi turmisimu türmilerge qamap, ularning aldi mana ölümge duch kéliwatidu. Birinchi nöwette imamlargha hujum qiliniwatidu. Imamlargha hujum bu milletning rohiyitige hujum dégen söz. Bu milletning musulmanchiliqigha qarshi hujum dégen söz. Ikkinchidin, öz millitini söyidighan milletperwer shexslerge qilin'ghan hujumdur. Bu milletning aldinqi qatarliq erbablirini yoq qilish dégen söz. Üchinchidin, asasen er kishilerge qiliniwatqan hujum. Buning barliqi bir milletning ikkinchi bir milletke qiliwatqan hem memliketning qanunigha, hem xelq'ara qanun'gha mas kelmeydighan nahayiti chong qismi”.

Qul-kérim élémés xitay we qazaqistanning qoshna, istratégiyelik shérikler bolghinigha qarimastin, xitaydiki öz qérindashlirigha qiliniwatqan zulumning bu hemkarliqqa pütünley zit kélidighanliqini tekitlep, kélechekte ikki memliket rehberlikining bu mesilige étibar bérip, buning téz arida hel bolidighanliqigha ümid qildi.

“Erkin yashlar guruppisi” ning ezasi qidireli urazuli bu murasimning asasiy meqsitige toxtilip, mundaq dédi: “Birinchidin, qur'an tilawet qilish bolsa, ikkinchidin, mushu ehwalni bizning hökümitimizge, qandashlirimizning qulaqlirigha yetküzüshtur. Biz bu pa'aliyet heqqide barliq ademlerge xewer bermiduq, peqet mushuninggha niyiti bar, köyünidighan milletperwer akilirimizni, inilirimizni chaqirduq. Biz hazir el rehbirige xet yéziwatimiz. Shuninggha imza toplap, andin yene ilgirileymiz. Biz buningghiche bir nechche qétim yighinlarni ötküzduq. Ehwalni tashqi ishlar ministirlikige, xelqqe yetküzduq. Hazir tégishlik orunlar bu mesilini qarawatidu”.
Qidireli urazuli bu mesilining peqet qazaqistanningla emes, belki xelq'ara teshkilatlarningmu shughullinidighan mesilisi ikenlikini, shuning üchün bu mesilini dunya miqyasida otturigha qoyidighanliqini, hetta birleshken döletler teshkilatighiche yetküzüsh oyining bar ikenlikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.