Qazaqistanliq mutexessisler Uyghur élidiki qazaqlarning ehwali heqqide toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017.12.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qazaq-xitaydiki-qerindashlirimizni-qutquzayli.jpg Uyghur élidin qazaqistan'gha köchüp barghan qazaqlar “Xitaydiki qérindashlirimizni qoghdash” namida ötküzgen tunji nöwetlik axbarat élan qilish yighinidin körünüsh. 2017-Yili 17-öktebir, almata.
Yighin teshkilligüchiliri teminligen

Yéqinda astanada Uyghur élidiki qazaq tutqunlar heqqide melumat bérish yighini ötküzülgendin kéyin qazaqistanning ammiwi axbarat wasitiliride bu heqte maqaliler élan qilinishqa bashlidi.

“Hazirqi zaman” téléwiziye qanilida bérilgen “Xitay xelq jumhuriyiti étnik qazaqlar üchün ‛yépiq terbiyelesh merkezliri‚ qurushta eyiblendi” namliq maqalida éytilishiche, xitayda 160 tin oshuq qazaq siyasiy sewebler bilen eyiblen'gen. Ularning qazaqistandiki uruq-tughqanlirining éytishigha qarighanda, tutqun qilin'ghanlar tarixiy wetini, yeni qazaqistan bilen alaqe baghlighanliqi üchün “Siyasiy terbiyelesh merkezlirige” solan'ghan bolup, ularning köpchilikining teqdiri bügünki kün'giche namelum bolup qalmaqta.

Uyghur élida tutqun qilin'ghan qazaqlarning uruq-tughqanliri qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqi we xitayning qazaqistandiki elchixanisigha bu heqte xet yazghan bolsimu, ulargha hazirche jawab alalmighan. Shuning bilen birge qazaqistanning bash teptishi jaqip hasanof bu heqte mundaq dégen: “Mubada bizge mundaq erz chüshken bolsa, biz bu mesilini xelq'ara qanunlar we ikki tereplimilik kélishimler boyiche hel qilishqa teyyar iduq. Emma bizge mundaq erz kélip chüshmidi. Elwette, bu xitayning ichki ishi, belkim bu mesilini tashqi ishlar ministirliqi namigha ewetse kérek”.

Maqalida xitaydiki qazaqlar hoquqlirining basturuluwatqanliqi heqqide mushu yilning iyun éyida astana shehiride ötken qazaqlarning dunyawi qurultiyida muhakime qilin'ghanliqi, qazaqistan prézidéntining elchixana arqiliq bu mesilige diqqet aghdurushqa wede bergen bolsimu, emma mushu kün'giche ehwalning yaxshilanmighanliqi ilgiri sürülgen.

“Ratél öz” agéntliqida élan qilin'ghan “Qazaqistanliqlar xitaydiki tughqanliri bilen alaqilishishtin qorqidu” mawzuluq maqalida qazaqistan puqraliqini alghan qazaqlarning Uyghur élidiki tughqanliri bilen hetta téléfon arqiliq alaqilishishtinmu qorqidighanliqi éytilghan. Buningdin tashqiri maqalida türkiye we amérika bilen alaqisi bar xitay puqraliriningmu xuddi shundaq ehwalgha duchar bolghanliqi tekitlen'gen. Qazaqistanning birleshken sotsiyal-démokratik partiyesi yénidiki hoquq mesilisi boyiche yardemlishish merkizining rehbiri lezzet kamzé bu yerde xelq'ara hoquq normilirining, ayallar we balilar heqlirining depsende qiliniwatqanliqini ilgiri sürgen.

Xitaydiki qazaqlarning qamalghanliqi heqqide qazaqistanning xelq'ara kishilik hoquq qanunlirini saqlash byurosi torida bérilgen “Xitaydiki 160 étnik qazaq néme üchün sotlandi” namliq maqalidimu éytilghan. Uningda bu mesile boyiche qurulghan mexsus koméssiyege 4000 ge yéqin erzning kélip chüshkenliki, bir hepte ichide xitay mexsus organlirining 30 ming qazaq a'ililirining öylirini tekshürgenliki, bu jeryanda islam dinigha a'it barliq matériyallarning, shu jümlidin bayraqlarning, kitablarning, süretlerning musadire qilin'ghanliqi tekitlen'gen.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan “Libérti” teshkilatining rehbiri ghalim agéléyofning pikriche, bu mesilini ijabiy hel qilish üchün ikki memliket wekilliridin terkib tapqan mexsus koméssiye qurush lazimdur. Mundaq koméssiye ikki memliket otturisidiki dostluq we yaxshi qoshnidarchiliq munasiwetlerning mustehkemlinishini qolgha keltürüshi mumkin.

U mundaq dédi: “Xitay terep buninggha ijabiy qarighan halette xitay rehberlikige, shundaqla xitayning az sanliq milletlerge nisbeten tutqan siyasitige bolghan közqarash özgergen bolatti. Shu waqittila öz ara yaxshi en'eniwi munasiwetlerni ornitish mumkin bolar idi. Lékin mundaq ish yüz bermeywatidu. Sewebi kishilik hoquq hem qazaqistanda hem xitayda yéterlik derijide saqlanmaywatidu. Da'iriler peqet öz menpe'etlirini közligen ehwallardila ayrim puqralargha yardem bérishi mumkin. Omumen adettiki puqralargha her ikki tereptin peqet söz yüzidila qollash bolushi mumkin”.

Gh. Agéléyof omumen xitayda Uyghur, qazaqlargha oxshash az sanliq milletlerning insaniy heqlirige qaritilghan basturush siyasitining buningdin kéyinmu dawam qilidighanliqini ilgiri sürdi.

Siyasetshunas resul jumali, birinchidin, Uyghur élidiki qazaq mekteplirini xitaylashturush siyasitining hazirqi waqitta xéli ewj alghanliqini, ikkinchidin, qazaqlarning diniy heqlirining depsende qiliniwatqanliqini, üchinchidin, chet ellerde bilim éliwatqan yashlarni mejburiy qayturush ishlirining yüz bériwatqanliqi we bérip-kélish ishlirining chekliniwatqanliqini otturigha qoydi. Uning éytishigha qarighanda, bu heqtiki mesililer zerdab chekkenler we ayrim pa'aliyetchiler teripidin almuta we astanada uyushturulghan melumat bérish yighinlirida muhakime qilin'ghan bolsimu, hazirche bu birer netije bermigen.

Resul jumali buning sewebini mundaq dep chüshendürdi: “Ularning oyiche, bu merkiziy xitay da'irilirining qiliwatqan herikiti emes, belki mundaq qattiq qedemlerge bériwatqan shinjangning hazirqi rehberlikidur. Hazir bu heqte erz xetliri qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqi we xitay elchixanisigha tapshuruldi. Yéqinda bir guruppa qazaqistan wekilliri xitayda ziyarette bolup qaytti. Ularmu bu mesilini qozghidi. Eger bu mesile hel qilinmaydighan bolsa, aktiplar xelq'ara teshkilatlargha, birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq komitétigha, yawropadiki xélsinki komitéti we bashqimu teshkilatlargha erz qilishni közde tutmaqta”.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi Uyghur élidiki qazaq puqralirining her xil sewebler bilen tutqun qilinishining heqiqetenmu ularning qazaqistandiki uruq-tughqanlirining, bezi teshkilatlar wekillirining qattiq naraziliqigha uchrighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Xitay elchisi Uyghurlar toghriliqmu dunyada deydighinini dédi. U yaqta hemme milletler teng, ulargha hemme imtiyazlar yaritilghan dédi. Lékin eger qazaq hökümiti özining qolida bar hoquqlirini ishlitip, xitay bilen mushu mesilide aktip pa'aliyetni ilgiri süridighan bolsa, béyjing qazaqlargha nisbeten ewrishim bir qararni meydan'gha élip kélishi mumkin. Emma bu yerde chong bir özgirish bolmaydu. Xitay yalghan éytish siyasitini élip mangidu. Qazaq hökümiti, elwette, musteqil dölet. U béyjing bilen aktip söhbet ötküzüshi, insan hoquqini, démokratiye mesilisini qattiqraq qoyushi kérek”.

Q. Ghojamberdi xitay hökümitining uzundin buyan Uyghur élida yashawatqan xelqlerni bölüp bashqurush, ularni bir-birige qarshi qoyush siyasitini qollinip kelgenlikini, emma kéyinki yilliri bolupmu Uyghurlargha qarshi basturush siyasitini xéli kücheytkenlikini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.