Ғәрб мутәхәссислири: «уйғур районида болуватқанларни дуняға ашкарилаш бир зиялийниң әхлақий бурчи»

Мухбиримиз ирадә
2018-06-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқ вәзийити көзәткүчиси, җаң шав исимлик алий мәктәп оқуғучиси твитерда қәшқәр кона шәһәрдики йиғивелиш лагери дәп көрсәткән хәритиси.
Кишилик һоқуқ вәзийити көзәткүчиси, җаң шав исимлик алий мәктәп оқуғучиси твитерда қәшқәр кона шәһәрдики йиғивелиш лагери дәп көрсәткән хәритиси.
Social Media/Shown Zhang

Йеқиндин буян, америка қатарлиқ ғәрб әллиридики уйғурларни тәтқиқ қилип келиватқан бир қисим ғәрблик тәтқиқатчи вә академикләр хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йолға қоюватқан «йепиқ тәрбийә лагерлирини» һәм хитайниң уйғур елидә «террорлуққа қарши уруш» намида йүргүзүватқан бесим сиясәтлирини очуқ-ашкара әйиблимәктә вә буниңға қарита йәниму көп җамаәт пикри һасил қилишқа тиришмақта. Бу һәқтә сөз қилған академикләр уйғур мәсилиси үчүн дадиллиқ билән сөзләшниң бир әхлақий бурч икәнликини ипадиләшти.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, хәлқарадики кишилик һоқуқ органлири, ахбаратчи вә тәтқиқатчилар игилигән мәлуматлар нәтиҗисидә, уйғур елидә аз дегәндә бир милйонға йеқин кишиниң «йепиқ тәрбийә лагери» намидики йиғивелиш лагерлириға қамалғанлиқи мәлум. Хитай һөкүмитиниң 21 ‏-әсиргә кәлгәндә инсанийәт тарихиниң тәкрарланмаслиққа кәтти, дәп қариливатқан ‏2‏-дуня урушидики натсистлар лагерлири яки совет иттипақиниң «гулаг» дәп атилидиған җаза лагерлири түзүмини йолға қоюши вә уни давамлиқ һалда кеңәйтиватқанлиқи хәлқарадики уйғур җамаитини вә хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк ғәзипигә учримақта. Әлвәттә, бу мәсилә америка дөләт ишлири министирлиқи тәрипидин вә марко рубийо қатарлиқ бир қанчә нәпәр дөләт мәҗлис әзалири тәрипидин оттуриға қоюлған болсиму, нурғун көзәткүчиләр бу инкасларни хитай һөкүмитиниң уйғур елидики еғир инсан һоқуқ дәпсәндичиликини аяғлаштуруш үчүн йетәрлик әмәс, дәп қарашмақта. Ундақта қандақ қилиш керәк? мана бу тема йеқиндин буян америка башлиқ ғәрб әллиридики уйғурларни йеқиндин билидиған, уйғурларни тәтқиқ қилип келиватқан бир қисим тәтқиқатчиларниңму муһим күн тәртиплириниң бири болуп қалди. Нурғун тәтқиқатчилар нөвәттә мақалә елан қилиш, ахбарат васитилиригә сөзләш вә иҗтимаий тор бәтләр арқилиқ мана бу соалға җаваб издимәктә. 

6-Айниң 4-күни америка-хитай мунасивәтлири мәркизигә қарашлиқ «хитай архипи» һәптилики сәһиписидә елан қилинған «уйғур диярида барғанчә зорийип бериватқан бастурушларға дуня қандақ инкас қайтуруши керәк» сәрләвһилик сөһбәт хатириси әнә шу тиришчанлиқларниң бири иди. 

Бу сөһбәт хатирисидә хәлқарада уйғур тәтқиқати бойичә тонулған 6 нәпәр мутәхәссисниң пикир-қарашлири елан қилинған болуп, улар, мәзкур сөһбәткә америкидики лайола университетиниң тарих пәнлири профессори раян сам, лондон университети етно-музика илминиң профессори рачел һаррис, австралийәдики ла тробе университетиниң хитай сиясити вә асия тәтқиқати профессори җеймес лайболт вә америкидики «хитай архипи» һәптиликиниң алий муһәррири җессика батке, җорҗи вашингтон университетиниң профессори шан робертс, австралийә маккувари университетиниң оқутқучиси кевин каррико қатарлиқлар. 

«Хитай архипи» һәптиликиниң баш мақалиси сүпитидә елан қилинған мәзкур язмида мундақ дейилгән: «бу сөһбәт нөвәттә хитай һөкүмити шинҗаң уйғур аптоном районида 11 милйондин артуқ йәрлик мусулман аһалини ‹сиясий тәрбийә' ләшниң нишани қиливатқан, бир милйондин артуқ киши мәзкур мәркәзләрдә қамилип, ислам әқидисидин ваз кечишкә, өзини вә әң йеқин кишилирини әйибләшкә, компартийә һөкүмранлиқиға рәһмәт ейтишқа мәҗбур болуватқан бир пәвқуладдә мәзгилдә өткүзүлди». 

Тунҗи болуп бу сөһбәттә пикир баян қилған профессор раян сам мундақ дәйду: «уйғур аптоном районидики кәң көләмлик, қануний тәртипләрдин һалқиған, йәрлик уйғур аһалисиниң 5 пирсәнтидин 10 пирсәнтигичә қамалған бу йиғивелиш лагерлириға дуня чоқум инкас қайтуруши вә уни әйиблиши керәк. Әгәрдә дуняви сода-тиҗарәтләр, хәлқаралиқ тәшкилатлар вә һөкүмәтләр хитайдики бу йиғивелиш лагерлириға, хитайниң ирқчилиқ вә етник тазилашни нишан қилған бу сиясәтлиригә сүкүт қилса, уни қоллиғанлиқ билән охшаш болуп қалиду».

Раян сам сөзидә, хитай һөкүмити билән йиллардин бери уйғур елигә қаратқан сиясәтлирини өзгәртиш һәққидә өткүзүлгән диалогларниң мәғлуп болғанлиқини, шуңа әмдики сиясәтләрниң илгирикидәк пәқәт агаһландуруп қоюш болупла қалмастин бәлки кәң даирилик вә бесим характерлик болуши керәкликини билдүргән. У буниңға мисал қилип, америкиниң сиясәт, тиҗарәт органлири вә һәтта олимпик комитети қатарлиқ органларниңму әмәлий һәрикәткә өтүши керәкликини әскәрткән. Мәсилән, олимпик комитети вә олимпик тәнһәрикәтчилири әгәр ‏-2022 йиллиқ олимпик мусабиқиси хитайда өткүзүлүп қалса бу олимпикниң тәнһәрикәт арқилиқ техиму яхши дуня бәрпа қилиштин ибарәт асасий мәйданиға уйғун боламду ‏-болмамду, дегәнләрни ойлишиши керәк», дегән. Профессор раян сам сөзидә: «бундақ зор һәрикәт қозғаш үчүн әлвәттә алди билән дуняниң уйғурларниң бешиға келиватқанлардин толуқ хәвәрдар болуши керәкликини, чүнки дуняда исламфобийә кәң тарқалған бир шараитта хитайниң террорлуққа қарши уруш дегән нам астида өзиниң уйғур елидә қиливатқан бесимлирини йошуруп қеливатқанлиқини, шуңа бу мәсилигә йәниму көп диққәт тартиш вә тонушни артқузуш үчүн йәниму көп хитайни тәтқиқ қилғучилар җүмлидин мустәқил органлар, тиҗарәт дуняси, хәвәр органлири вә һөкүмәткә қарашлиқ органлар шинҗаңни хитай ишлириниң айрилмас бир парчиси, қилиши керәк», дегән. 

Хитайниң милләтләр сиясити вә уйғурлар һәққидә тәтқиқат билән шуғуллинип келиватқан америка индияна университетиниң дотсенти тимусий гирусму бүгүн бизниң зияритимизни қобул қилип, өзиниң бу һәқтики көз қарашлирини ортақлашти. Тимуси гирус өзиниң «шинҗаң толуқ оттура синиплири» һәққидики тәтқиқат темиси үчүн нурғун қетим уйғур елигә барған болуп, у гәрчә 2009‏-йилидин кейин уйғур елидики вәзийәт йилму-йил еғирлишип маңған болсиму, әмма әң ахирқи қетим ‏-2017 йили үрүмчигә барғинида у йәрдики вәзийәтниң илгири көрүлмигән дәриҗидә өзгәргәнликини һес қилған. Униң нурғун уйғур достлири вә аилилири униң билән көрүшүштин баш тартқан. Униң алақә номурлирини өчүрүвәткән. У әһвалниң қайси дәриҗидә еғирлиқини бир қанчә уйғур достлириниң яки кәсипдашлириниң лагерға елип кетилгәнликини уққандин кейин чүшәнгән. Тимуси гирус мундақ деди: «әпсуски, бу мәсилигә қарита америка, явропа иттипақидики органлар, қурулушлар вә һәтта дуня ислам һәмкарлиқ тәшкилати қатарлиқ органлардин йетәрлик инкас кәлмәйватиду вә бу әһвалға дәрһал хатимә берилиши керәк. Әлвәттә мән немә үчүн уйғурларниң мәсилиси йетәрлик диққәт қозғиялмайватиду дегәнниң ениқ җавабини билмисәмму әмма униң көпинчә иқтисадқа бағлиқ икәнликини, хитай һөкүмитиниң пул арқилиқ бу сүкүтни сетивеливатқанлиқиға ишинимән». 

«Хитай архиплири» журнилидики сөһбәттә ла тробе университетиниң профессори җеймәс лайболтму бу һәқтә өз дөлити австралийәниңму сүкүттә туруватқанлиқини әйиблигән иди. У сөһбәттә орун алған сөзидә: «нөвәттә шинҗаңда йүз бериватқанлар шүбһисизки 1989‏-йилидики тйәнәнмин һәрикити бастурулғандин кейинки әң еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидур. Әмма һазирғичә нурғун һөкүмәтләр сүкүттә туруватиду. Уйғур дияридики сиясий йиғивелиш лагерлири хәлқарада тәкитлиниватқан инсаний һәқ-һоқуқларниң нормисиғила әмәс, бәлки хитайниң асасий қануниғиму хилап қилмиш. Америка дөләт мәҗлисидики бир қисим сиясийонлар уйғур районидики хитай әмәлдарлирини ‹йәр шари магнетский қануни' бойичә җазалашни чақириқ қилди. Һазир башқа дөләтләрниңму хитайдики бу лагерларни очуқ-ашкара әйибләйдиған вақти кәлди. Наһайити әпсус, мениң дөлитим болған австралийә һазирға қәдәр бу мәсилидә сүкүт қилмақта».

Җәймис лейболт әпәндиму сөзи давамида һәрқайси һөкүмәтләр қачан хитайни очуқ-ашкара тилға елип, очуқ-ашкара әйибләшни өзигә адәт қилмиғучә ши җинпиң һакимийитиниң сиясәтлирини өзгәртәлмәйдиғанлиқини агаһландурған. У йәнә мундақ дегән: «биз шинҗаңда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә сәл қараш арқилиқ, әхлақий бир һакимийәт вә инсан һәқлириниң универсаллиқини нәзәрдин сақит қиливатимиз вә бу арқилиқ ши җинпиңниң өзиниң диктатор һакимийитини такаммуллаштурушиға йол ечип берипла қалмай, бәлки уни експорт қилишиғиму йол қоюватимиз» дегән. 

Тимуси грус әпәнди бүгүн радийомизға қилған сөзидә, йеқиндин буян уйғурларни тәтқиқ қилип келиватқан барғансери көп мутәхәссисләрниң мәтбуатларда уйғурларниң вәзийити тоғрулуқ мақалә елан қилиш вә ахбарат органлири билән йеқиндин һәмкарлишиш арқилиқ бу мәсилигә диққәт тартишқа тиришиватқанлиқини буниң яхши бир бурулушлиқини билдүрди. У сөзидә өзлириниң «шинҗаң мәхсус темисидики мутәхәссисләр» намлиқ гурупписи барлиқини вә бу гуруппа арқилиқ уйғур мәсилисини тонуштурушқа тиришиватқанлиқини билдүрди. «Мән, бизгә охшаш уйғур елидә узун йил турған, уйғурларниң арисида яшиған мутәхәссисләр үчүн уйғурлар үчүн дуняда техиму кәң бир җамаәткә аваз болуш мәҗбурийитимиз күчәйди, дәп қараймән. Мутәхәссисләр ахбарат васитилири арқилиқ чоқум җамаәтчиликни уйғурлар тоғрулуқ, хитай компартийисиниң уларға йүргүзүватқан сиясәтлири тоғрисида мәлумат игиси қилиши керәк. Әлвәттә бу дуняда исламфобийә мәвҗут бир шараитта вә хитай һөкүмити түрлүк амаллар арқилиқ ғәрблик мутәхәссисләрни сөзләштин баш тартидиған қилип қойғанда бәк асан болмисиму, мән шәхсән бу вәзийәтниң өзгиришини үмид қилимән, мутәхәссисләрниң буни өзиниң бир әхлақий бурчи дәп қарап, тәнқидий авазларға қошулушини үмид қилимән» деди. У йәнә, «зиялийлар һәқиқий әһвални доклат қилиду. Әгәр биз буниңдин қорқсақ биз қандақ зиялий болимиз», деди. 

Америка җорҗи вашингтон университетиниң профессори шан робертс «хитай архиплири» дики сөһбәттә қилған сөзидә, хәлқара җамаәтни уйғур елидики «ирқий қирғинчилиқ» ниң дәсләпки бишарәтлири үстидә агаһландуруш билән биргә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ комитети, йәрлик хәлқләр мунбири вә б д т ирқий қирғинчилиқтин сақлиниш вә җазалаш мәсилилири ишханиси қатарлиқларниң бу мәсилини оттуриға қоюшқа йетәрлик асаси барлиқини билдүргән иди. 

Австралийә маккувари университетиниң оқутқучиси кевин каррико сөзидә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур мәсилисини тәтқиқ қилған тәтқиқатчиларниң әмди бирликтә бу мәсилигә инкас билдүридиған пәйти йетип кәлгәнликини билдүргән. Бу сәвәблик өзиниң башқа тәтқиқатчилар билән бирлишип, хитай һөкүмитиниң уйғур елида йүргүзүватқан сияситигә наразилиқини ипадә қилидиған «шинҗаң вәдиси» намида бир имза қоюш һәрикити тәшкиллигәнликини елан қилған вә барлиқ тәтқиқатчиларни буниңға қол қоюшқа дәвәт қилған иди. 

Америка аләм техникиси идариси тәтқиқатчиси әркин сидиқ әпәнди бүгүн радийомизға қилған сөзидә, ғәрблик зиялийлар вә мутәхәссисләрниң уйғурлар мәсилисидә юқириқидәк ипадә билдүргәнликини қарши алди вә йәниму көп ғәрблик һәм уйғур зиялийлириниң бу сәптин орун елишини үмид қилидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт