Amérika mudapi'e ministiri: “Xitayning heriketliri nurghun döletlerde jiddiy so'al peyda qilmaqta”

Muxbirimiz irade
2015.04.07
filippin-amerika-herbiy.jpg Amérikining tik uchari qutquzushqa kelgüche, amérika eskiri filippinliq yaridar eskerni zembilge sélishqa yardemlishiwatqan körünüsh. 2015-Yili 26-yanwar, filippin.
AFP

Amérika mudapi'e ministiri ashton kartér yéqinda arizona shtatida qilghan bir sözide, xitayning tinch okyan rayonidiki heriketliri we tor hujumlirining amérikini qattiq oylanduruwatqanliqini bildürdi.

U sözide yene, amérikining rayondiki tengpungluqni saqlashqa munasiwetlik bolghan siyasetlirini tengsheydighanliqini éytqan. Kartérning jenubiy koréye we yaponiyege qilidighan resmiy ziyaritini bashlash aldida qilghan bu sözi közetküchilerning diqqitini qozghidi. Bu heqte élan qiliniwatqan maqalilerde, amérikining asiya-tinch okyan rayonigha qaratqan siyasitidiki özgirishler mulahize qilinmaqta.

Amérika mudapi'e ministiri ashton kartér bu yil féwralda mudapi'e ministirliq wezipisige olturghan idi. Uning ministir bolghandin kéyin xitay heqqide bildürgen tunji ipadiside qattiq ibarilerni qozghishi diqqet qozghidi. U düshenbe küni arizona shtatliq uniwérsitétida qilghan sözide, “Xitayning rayonda qiliwatqan bezi heriketliri amérika we bashqa nurghun döletlerni qattiq oylandurmaqta. Xitayning herbiy rasxotining ochuq-ashkara bolmasliqi, torda qiliwatqan heriketliri we talash-tartishtiki déngiz rayonida qiliwatqan heriketliri kishide jiddiy so'al peyda qilidu” dégen.

Ashton kartér sözide, amérikining ottura sherq we yaki ukra'ina krizisige oxshash jiddiy mesililiri bolsimu, emma tinch okyan rayonida tengpungluqni saqlash üchün rayondiki herbiy küchini kücheytidighanliqini éytqan. U mundaq dégen: “Amérika tinch okyan rayonidiki herbiy mewjutluqining qiyapitini yéngilash üchün rayondiki qoral-yaraq we eskiri küchlerde tengshesh élip baridu. Mana bu ramka ichide amérika mudapi'e ministirliqi asiyada tinchliqigha kapaletlik qilish üchün uzun musapilik yoshurun bombardimanchi, herbiy paraxotqa qarshi uzun musapilik rakéta qatarliq mudapi'e téxnikilirigha meblegh séliwatidu. Amérika yene rayon'gha küreshchi ré'aktip ayropilan, rakétadin mudapi'elineleydighan herbiy paraxotqa oxshash qoshumche herbiy lawazimetlerni ewetidu.”

Ashton kartér sözi dawamida, amérika bilen xitayning shérik emeslikini, emma buning ikki dölet bir-birige düshmen, dégen meninimu ipadilimeydighanliqini eskertip: “Bu yerde hemme kishige ortaq menpe'et béridighan bashqa yollarmu bar. U bolsimu, yillardin béri amérikining yétekchiliki bilen berpa bolghan tinchliq we muqimliqning dawam qilishidur. Amérika bilen xitay shérik döletler emes. Emma bizning düshmen bolushimizghimu kérek yoq. Bizning munasiwitimiz hem riqabet, hem hemkarliq ichide dawam qilidu” dégen.

U yene aliy mekteptiki yashlargha xitab qilip turup, “Asiya tinch okyan rayonining muqimliqi we paraghitige kapaletlik qilish silerning dewringlardiki merkizi istratégiyilik riqabet bolup qalidu” dégen.

Wal sitrit zhurnilining xewer qilishiche, amérika mudapi'e ministiri ashton kartér yéqinda yaponiye we jenubiy koréyede resmiy ziyarette bolidighan bolup, bu qétimliq ziyaretmu asasliq amérikining tinch okyan rayonida shériklirini her waqit qollaydighanliqini namayan qilishni meqset qilidiken. Amérika bilen yaponiye bu qétimliq uchrishishta ikki dölet mudapi'e körsetmisini közdin kechüridighan bolup, bu 1997-yilidin buyan ikki döletning körsetmini tunji qétim közdin kechürüshi bolup hésablinidiken. Bumu xitayning rayondiki herbiy küchini kéngeytishige qarshi, yaponiyege sherqiy asiyaning tinchliqini saqlashta chongraq rol bérishni nishan qilidiken. Jenubiy koréyediki ziyariti jeryanida bolsa ikki terep shimaliy koréye yaritiwatqan tehdit we uninggha qarshi élinidighan tedbirlerni muzakire qilidiken.

Xitayning amérika paytexti washin'gtonda turushluq elchixanisining bayanatchisi ju xeychün ashton kartérning sözige inkas qayturup, ikki terep arisida di'alog arqiliq öz-ara ishenmeslikni yoqatqili bolidighanliqini bildürgen we xitayning herbiy tereqqiyatining mudapi'e xaraktérlik ikenlikini, uning rayon we dunyadiki mesililerni bir terep qilishta ijabiy rol oynaydighanliqini ilgiri sürgen.

Wal sitrit zhurnilining éytishiche, iraq we afghanistandiki urushning pesiyishige egiship, amérika armiyisi asasliq küchi we meblighini asiya-tinch okyan rayonigha qaritishni we bu arqiliq shériklirini xitayning zoriyiwatqan herbiy küchi we bashqa xewplerge taqabil turushta xatirjem qilishni pilan qilghan. Biraq, amérika mudapi'esige ajritilghan mebleghni qisish we shundaqla ottura sherq we shimaliy afriqida otturigha chiqiwatqan zorawanliq weqeliri amérikining tinch okyan üstidiki pilanlirini ishqa ashurushini kéchiktürüp qoymaqta iken.

Shunga, ashton kartér sözide, amérikining tinch okyandiki herbiy mewjutluqining we herbiy eslihelirini zamaniwilashturushning tinchliqqa kapaletlik qilishta hel qilghuch rol oynaydighanliqini tekitlep, dölet mejlisini mudapi'ege ajritilidighan mebleghni ashurushqa we bir qisim iqtisadiy pilanlarni derhal yolgha qoyushqa chaqirghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.