Хитайниң б д т инсан һәқлири механизмиға чирмақ селиши қаттиқ әйибләнди

Мухбиримиз әзиз
2017-09-06
Share
xitay-bdt-uyghur-paaliyetchi-malal.jpg Хитай президенти ши җинпиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида нутуқ сөзләватқан көрүнүши. 2017-Йили 18-январ, җәнвә.
hrw.org

"инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати" 5-сентәбир елан қилған зор һәҗимлик доклатта хитай һөкүмитиниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати(б д т ) ниң инсан һәқлиригә мәнсуп хизмәт механизмиға қопаллиқ билән арилишип, б д т ниң нормал хизмитини ақситип қоюватқанлиқи, буниң билән бир қисим өктичи пикирдикиләрниң, җүмлидин уйғур сиясий паалийәтчи долқун әйсаниң бу сәвәблик көп дишварчилиққа учриғанлиқи тәпсилий баян қилинған. Алақидар шәхсләр бу һәқтә пикир қилип "хитайниң бу қилмиши әмәлийәттә б д т ниң мунасивәтлик низамлириға хилаплиқ қилғанлиқ" дәп көрсәтти.

Б д т ниң даимлиқ хизмәтлириниң бири һәрқачан инсан һәқлири саһәсидә болуп келиватқан болуп, буниңда көплигән иҗабий нәтиҗиләрниң вуҗудқа келиватқанлиқи мәлум. Шуниң билән биргә бу җәһәттики хизмәтләргә тосқун болуватқан бәзи амилларму мәвҗут. Мушу амилларниң бири бир қисим диктатора һакимийәтләрдин келиватқан болуп, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян бу саһәдә сәлбий үлгә болуп келиватқанлиқи хәлқара җамаәтниң диққитини қозғап кәлмәктә. Бу әһвал инсан һәқлири саһәси бойичә хәлқарадики әң чоң тәшкилат болған "инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати" түнүгүн елан қилған мәхсус темидики доклатта йәнә бир қетим өз ипадисини тапти.

5-Сентәбир күни шиветсарийәниң җәнвә шәһиридә "хәлқара тәшәббусниң бәдәллири: хитайниң б д т иҗрасидики инсан һәқлири хизмитигә чирмақ селиши" дәп мавзу қоюлған зор һәҗимлик доклатни елан қилиш йиғини өткүзүлди. Йиғинниң ечилиш мурасимида "инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати" ниң иҗраийә рәиси кеннес рос сөз қилип, доклатниң тәйярлинишиға мунасивәтлик әһваллар һәмдә униңдики алақидар мәзмунлар һәққидә мәлуматлар бәрди.

У сөзиниң ахирида, хитай һөкүмитиниң хитайдики мәвҗут иҗтимаий мәсилиләр һәққидә пикир қиливатқан муһаҗирәттики тәнқидчиләрни вә паалийәтчиләрни җимиқтуруш мәқситидә изчил һалда б д т ниң инсан һәқлири саһәсидики хизмәтлиригә "актиплиқ" билән қатнишиватқанлиқини тәкитлиди.

Мәзкур доклатта муһаҗирәттики мустәқил паалийәтчиләр һәмдә инсан һәқлири пидакарлириниң һәрқачан хитай һөкүмитиниң чәтәлләргә созулған қоллириниң тәсиридә һәрхил тәқибгә вә паракәндичиликкә учрап кәлгәнлики алаһидә әскәртилгән. Шуниңдәк хитай һөкүмити әвәткән хизмәтчиләрниң б д т ға мәнсуп ишхана биналирида б д т ниң алақидар қаидилиригә хилап һалда йиғинға кәлгән өктичи затларни рәсимгә яки синға алғанлиқи, шуниңдәк бир қисим өктичиләрниң хитай һөкүмитидин келиватқан бесимлар түпәйлидин әркин һалда б д т йиғинлириға қатнишишқа мувәппәқ болалмиғанлиқи баян қилинған. Кеннес рос бу һәқтики мәсилиләр тоғрилиқ сөз қилип, уйғур сиясий паалийәтчи, дуня уйғур қурултийиниң баш катипи долқун әйсаниң йеқинқи кәчүрмишлириниң буниңға әң яхши мисал болидиғанлиқини ейтиду. У бу һәқтә мундақ дәйду:

"бундақ ишлар ялғуз җәнвәдила көрүлгини йоқ. Йәнә нйойорк шәһиридә уйғур инсан һәқлири паалийәтчиси долқун әйса ахбарат саһәсигә хитайдики инсан һәқлири мәсилилири бойичә мәлумат беришкә толуқ тәйярланған иди. У өзи тәклип қилинған йиғин залида турғанда уштумтут б д т ниң бихәтәрлик хадимлири униң алдиға келип уни бинаниң сиртиға ‹әчиқип қойған'. Улар бу һәқтә һечқандақ чүшәнчиму бәрмигән. Шүбһисизки хитай һөкүмити бу йәрдә қандақтур бир шумлуқни оттуриға чиқармақта иди. Шуниң билән бир инсан һәқлири паалийәтчиси мушу тәриқидә б д т ниң нйо йорктики баш штабидин қоғлап чиқирилди. Шуниң билән биз б д т дин мушу хилдики һадисиләр һәққидә зади немә ишларниң болуватқанлиқи һәққидә сорап көрмәкчи болдуқ. Әпсуски бизниң алған җавабимиз кишини задила қанаәтләндүрәлмәйду. Б д т ниң баш катипи антонйо гуттерес болса бу һәқтики соалимизға җавабән бундақ ишларниң бундин кейин әмди қайта садир болмайдиғанлиқини ейтти, әмма хитайниң намини тилға алмиди. Лекин биз соалимизда хитайни алаһидә тәкитлигән һәмдә мушу мәсилә тоғрилиқ сориған идуқ."

Мәзкур доклат б д т ниң инсан һәқлири хизмитигә хитайниң қандақ чирмақ селиватқанлиқи һәққидә биваситә чүшәнчигә һәмдә кәчүрмишкә игә кишиләр билән болған сөһбәт хатириси асасида йезилған болуп, буларниң ичидә б д т ниң хизмәтчилири, чәтәл дипломатлири һәмдә пуқрави җәмийәтниң вәкиллири бар. Мәзкур доклатни тәйярлашқа биваситә қатнашқан хадимлардин "инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати" ниң хитай ишлириға мәсул мудири софи ричардсон ханим зияритимизни қобул қилип, нөвәттә мушундақ бир доклатни тәйярлашниң бәкму зөрүр болуватқанлиқини тәкитлиди. У бу һәқтә мундақ деди:

"хитай һазир күчийип кетиватқанлиқи үчүн, шуниңдәк хитай б д т хәвпсизлик кеңишиниң бәш даимий әзасиниң бири болғанлиқи үчүн бу доклатниң елан қилиниши муһим әһмийәткә егә. Шуниң билән бир вақитта хитай һөкүмитиниң б д т ниң инсан һәқлири хизмити механизмиға бузғунчилиқ қилиш қилмиши һазир муһим мәсилиләрдин болуватиду. Биз б д т җәзмән хитайниң бу қилмишлириға қарита көкрәк керип оттуриға чиқиши лазим, дәп қаридуқ. Чүнки хәвириңиз болғинидәк хитайниң ички қисмида хитай һөкүмити бу механизмларниң нормал ишлишигә тосқунлуқ қилидиған көплигән тосуқларни пәйда қилғанлиқи үчүн хәлқниң у җайда қандақ мүшкүлатта яшаватқанлиқини тәсәввур қилиш қийин әмәс. Һазир техиму яман болуватқини хитай һөкүмитиниң дуня миқясида бу механизминиң нормал ишлишини аҗизлаштурушқа урунушлиридур."

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң хадимлири һәр хил йоллар арқилиқ ашу кишиләрниң хитайдики инсан һәқлири мәсилиси бойичә б д т да паалийәт қилишиға тосқунлуқ қилған һәмдә уларға тәһдит селип кәлгән. Болупму ғәйрий рәсмий һөкүмәт тәшкилатлири буниң зийиниға әң көп учриған. Доклатта бу җәһәттики типик мисаллар қатарида тибәтләрниң мәниви даһийси далай лама вә уйғур сиясий паалийәтчи долқун әйса көп қетим тилға елинған. Софи ричардсон ханим бу һәқтә тохтилип буниң толиму қорқунчлуқ бир һадисә икәнликини тәкитлиди.

"долқун әйса әпәнди бу йил апрел ейида нйойорктики йиғин залиға кетиватқанда ашундақ муамилигә учриди. Шу вақитта у йиғин мәйданида һазир болушқа толуқ һоқуқлуқ иди. Һалбуки б д т хадимлириниң униңға қилған муамилиси шәк-шүбһисизки б д т ниң хизмәт тәртиплиригә хилап. Шу қетимлиқ вәқәдә б д т өзиниң қаидә-түзүмлиригә өзи хилаплиқ қилипла қалмастин йәнә мушу қилмишниң садир болуши хитай һөкүмитигә үнүмлүк һалда ‹биз өзимизниң қаидиси бойичә әмәс, бәлки сизниң дегиниңиз бойичә иш қилимиз. Биз б д т ниң қаидилирини тинчлиқ йолидики мустәқил паалийәтчиләр үчүн әмәс, бәлки хитай үчүн уян-буян қилалаймиз' дегән учурни йәткүзгәнликтур. Һалбуки бу наһайити зор қабаһәттин бешарәт бериду."

Мәзкур доклатта хитайниң мушу хилдики паракәндичиликигә көп қетимлап дуч кәлгүчиләр қатарида мисалға кәлтүрүлгән ғоллуқ шәхсләрниң бири, дуня уйғур қурултийиниң баш катипи долқун әйса бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. У өзиниң сәпәр үстидә болушиға қаримай мәзкур доклатни бир қур көрүп чиққанлиқини, бу доклатниң елан қилиниши уйғур даваси нөвәттә дуч келиватқан мүшкүлатларниң бир тәрипини ташқи дуняға билдүрүштә зор әһмийәткә игә икәнликини тәкитлиди.

Долқун әйсаниң пикричә хитайниң шунчә зор күч сәрп қилиш бәдилигә уйғур сиясий паалийәтчиләрниң хәлқарадики паалийәтлирини, болупму б д т дики паалийәтлирини чәкләшкә урунушида ашу шәхсләрдин көрә уйғур дәвасиниң хәлқаралишишидин бәкрәк қорқидиғанлиқи муһим орун тутидикән.

Мәзкур доклатта йәнә хитай һөкүмитигә, б д т ға вә униң алақидар комитетлириға тәклип-тәвсийәләр берилгән. Шуниңдәк "инсан һәқлирини көзитиш тәшкилати" хитай ишлири ишханисиниң мудири софи ричардсон ханимниң хитай ташқи ишлар министири ваң йи, б д т баш катипи, баш катип иҗраийә ишханиси, б д т инсан һәқлири алий комитети қатарлиқларға язған очуқ хәтлири һәмдә соаллири, шуниңдәк бу хәтләргә қайтурулған язма җаваблар киргүзүлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт