Хитайниң таҗикистанға қарашлиқ бәдәхшан областида һәрбий әслиһә қурғанлиқи диққәт қозғиди

Мухбиримиз әркин
2018-03-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай президенти ши җинпиң билән таҗикистан президенти емомали рахмон келишимгә имза қоюш мурасимида. 2017-Йили 31-авғуст, бейҗиң.
Хитай президенти ши җинпиң билән таҗикистан президенти емомали рахмон келишимгә имза қоюш мурасимида. 2017-Йили 31-авғуст, бейҗиң.
AFP

«Хәлқара кризис гурупписи» намлиқ мустәқил хәлқара истратегийә оргини йеқинда доклат елан қилип, хитай аманлиқ күчлириниң таҗикистанниң бәдәхшан аптоном областида пәйда болғанлиқи, бәдәхшанниң ташқорған билән вахан каридориға чегридаш җайида һәрбий әслиһә қурғанлиқини илгири сүргән.

«Хәлқара кризис гурупписи» ниң доклатида, хитайниң уйғур қораллиқлириниң һуҗумидин әндишә қилидиғанлиқини тәкитләп кәлгәнлики, буни нәзәрдә тутқанда хитайниң бу җайда һәрбий әслиһә қурушиниң һәйран қаларлиқ әмәсликини, әмма униң бу һәрикити йәрлик хәлқләрдә әндишә пәйда қиливатқанлиқи, буниң йәнә русийәни биарам қилиши мумкинликини тәкитлигән.

Доклатта қәйт қилишичә, бәдәхшан аптоном области билән таҗикистан мәркизи һөкүмитидики әмәлдарлар хитай аманлиқ күчлириниң бәдәхшанға киргәнликини дәлилләп, бәдәхшанда нурғун хитай әскириниң пәйда болғанлиқи, лекин уларниң бәк хупиянә һәрикәт қиливатқанлиқи, бәдәхшанниң вахан каридори вә ташқорғанға чегридаш шармуқ дегән җайида һәрбий әслиһәлирини қурғанлиқини билдүргән. Бир таҗикистан әмәлдари бу һәрбий әслиһәниң «бирләшмә террорлуққа қарши туруш мәркизи» икәнлики, униңда таҗикистан әскәрлириниңму барлиқини илгири сүргән.

Биз чаршәнбә күни таҗикистанниң вашингтонда турушлуқ әлчиханисиға телефон қилип, уларниң бу һадисигә чүшәнчә беришини тәләп қилған болсақму, лекин әлчиханиниң нөвәтчи хадими бу соалға җаваб берәләйдиған алақидар дипломатларниң һазир йоқлиғини илгири сүрүп, соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

У мундақ деди: «әпсуски, улар һазир әлчиханида йоқ. Сизниң соалиңизға мән җаваб берәлмәймән. Чүнки униңға җаваб берәләйдиған кишиләр бикар әмәс. Бәлки чүштин кейин саәт 3:00 ләрдә телефон қилип бақсиңиз болармикин. Чүнки бизниң баш әлчи һазир ню-йорк штатидики йорк шәһиригә кәтти. Бизниң әлчиханимизда һазир ахбарат әмәлдари йоқ.» Биз бүгүн чүштин кейин саәт 3:00 дә таҗикистан әлчиханисиға қайта телефон қилған болсақму, лекин бу қетим телефонимизни һечким алмиди.

«Хәлқара кризис гурупписи» доклатида хитайниң бәдәхшанға аманлиқ күчлирини киргүзүп, һәрбий әслиһә қурушидики асаслиқ мәқсити уйғур қораллиқниң һуҗумиға тақабил туруш икәнликини тәкитлигән болсиму, лекин бәзи анализчилар буниң пәқәт бир баһанә икәнликини илгири сүрди. Қазақистандики уйғур вәзийәт анализчиси қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, хитайниң мәқсити уйғурларни баһанә қилип, бу район контрол қилиш икән.

Қәһриман ғоҗамбәрди мундақ деди: «буниңда мән хитайниң бир ғәрәзлик пилани бар дәп ойлаймән. Чүнки муну "бир бәлвағ, бир йол" истратегийә даирисидә хитай һазирқи иқтисадий җәһәттин өзигә майил болуп болған дөләтләрни, җүмлидин таҗикистанни пәйдин-пәй өзигә беқинди қилиш үчүн шу йәрдә алдинала базиларни қуруп, күчини тикләш мәқситидә бу ишларни қиливатқан болса керәк, дәп ойлаймән. Чүнки у йәрдин киридиған ундақ йолму йоқ. У наһайити егиз тағлар вә қистаң йоллардур.»

Бәзи анализчиларниң қаришичә, хитай бу райондики дөләтләргә қошун чиқарсиму, лекин бу дөләтләрдә узун мәзгил туралмайдикән. Америкидики хитай вәзийәт анализчиси ваң чен әпәнди мундақ дәйду: «у бу йәрдә туруп қораллиқларни тосимиз, дәйду. Униң қораллиқларни чеграда сиртида тосуп, уларниң шинҗаңға қайтишини тосимиз дегини пәқәт бир шәкил. Лекин униң бу йәргә әвәткән адәмлириму яхши билиду, улар қанчилик тез қайтип чиқса шунчилик яхши. Хитай азадлиқ армийәси өзиниң у йәрдә туралмайдиғанлиқини билиду. Чүнки йәрлик хәлқ уларни қарши алмайду. Чүнки компартийәниң милләтләр мәсилисидә қорал ишлитиштин башқа һечқандақ парасити йоқ.»

Ваң чен буниң сәвәблирини чүшәндүрүп, компартийә бу райондики мусулман хәлқләрни, уларниң диний етиқад, мәдәнийәт вә өрп-адәтлирини һөрмәт қилмайдиғанлиқини билдүрди. Униң қаришичә, хитайниң мусулман уйғурларға тутқан муамилиси буниң типик мисаликән.

Ваң чен йәнә мундақ деди: «худди пүтүн дунядики һәр хил милләтләр америкиға кәлгәнгә охшаш хитайлар уйғурларниң земиниға киргәндә сиздин күтидиған нәрсә мәдәнийәтләрниң тәң мәвҗут болуп турушидур. Йәни сизни мән, мени сиз етирап қилиш, һәргиз һәрбий васитиләргә тайинип сизни мәҗбурлаш әмәс. Лекин компартийә һазир пүтүн ишларни һәрбий күчигә тайинип мәҗбурлаватиду. У, башқиларниң мәдәнийитини етирап қилмайватиду. Мана бу мени бәк әндишигә салмақта. Әгәр ят милләтләрниң земиниға берип, уларниң мәдәнийитини етирап қилишни өгәнмисиңиз, уларни өзиңизниң мәдәнийитигә мәҗбурлисиңиз, сизниң ақивитиңиз яхши болмайду.»

Тағлиқ бәдәхшан райони 1924‏-йили таҗикистанға қошуп берилгән болуп, у таҗикистандики әң намрат районларниң бири. 1991‏-Йили сабиқ совет иттипақи парчиланғандин кейин бәдәхшан билән таҗикистан мәркизи һөкүмитиниң мунасивити изчил яхши болмай кәлгән. Буниңда намратлиқ, етник мурәккәплик, мәзһәп вә тил җәһәтләрдики пәрқләр һалқилиқ рол ойнап кәлгән. Бәдәхшанлиқларниң тили вә диний мәзһипи сүний таҗикларға қариғанда иранлиқларға техиму йеқин болуп, улар шиәләрниң исмаилийә мәзһипигә мәнсуптур.

Қәһриман ғоҗамбәрди, хитайниң бу бошлуқтин пайдилинип, бәдәхшанни контрол қилишқа урунуватқанлиқини, лекин униң һәрикити русийәниң сәзгүрлүкини қозғайдиғанлиқини билдүрди.

Қәһриман ғоҗамбәрди йәнә мундақ деди: « ундақ тәһдит бар. Чүнки, у бәрибир бир аптоном район. У һечқачан дүшәнбигә беқинған әмәс. Униң бәзи вақитларда өз игилик һоқуқи болған. Бәдәхшан тарихта 200 йилға йеқин уйғурларниң башқурушида болған бир йәр. Иккинчи тәрәптин, русийә таҗикистанда һәрбий базилирини күчәйтти. Шуңа, у бәдәхшанға диққәт қилиду. Хитай билән русийә йеқинлашқандәк қилсиму, улар мәркизи асияда мәнпәәт талишиш күришини давамлаштуруп келиватқиниға 200 йил болди.»

Таҗикистан хитай һәрбий әслиһә қурмақчи болған бу райондики иккинчи бир дөләт. Бу йил январда хитайниң афғанистанниң бәдәхшан өлкисидә һәрбий база қурмақчи болғанлиқиға даир хәвәрләр тарқалған иди. Хитай һөкүмити бу хәвәрниң чинлиқини рәт қилған болсиму, лекин афғанистан дөләт мудапиә министирлиқидики әмәлдарлар бу базиниң «афғанистандики уйғур қораллиқлириға тақабил турушқа мунасивәтлик,» икәнликини билдүргән иди

Таҗикистан һөкүмитиниң хитай билән чегра келишими имзалап, бәдәхшанниң бир қисим земинини хитайға бөлүп бериши 2008‏-йили бәдәхшанда буниңға қарши зор көләмлик намайишларниң партлишиға сәвәб болған иди. «Хәлқара кризис гурупписи» ниң доклатида әгәр хитай русийәниң таҗикистандики мәнпәәтигә диққәт қилмиса шундақла бәдәхшанға мәбләғ салғанда униң йәрлик хәлқни ишқа орунлаштурушқа сәл қарап, хитай көчмәнлирини йөткәп келип ишләтсә, бу бәдәхшан хәлқиниң наразилиқини қозғап, нурғун нурғун кашилиларниң йүз беришигә сәвәб болидиғанлиқи тәкитләнгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт