Хитайниң җәнубий деңиз мәсилисиниң ички қалаймиқанчилиқ туғдурушидин әнсирәйдиғанлиқи мәлум

Мухбиримиз меһрибан
2016.07.16
jenubiy-dengiz-rayoni.jpg Хитай өзиниң территорийиси дәп бәлгиливалған җәнубий деңиз райониниң үстидин көрүнүши. 2015-Йили 20-май.
AFP

Хитай алдинқи күни баянат елан қилип, хәлқара сотниң җәнубий деңиздики аралларниң игилик һоқуқи мәсилисидики қарарини қобул қилмайдиғанлиқини билдүрди. Әмма даириләр уқтуруш чиқирип, бейҗиң қатарлиқ чоң шәһәрләрдә “наразилиқ намайиш уюштурмаслиқ, туюқсиз йүз бериш еһтимали болған зор вәқәләрниң алдини елиш” ни тәкитлигән.

Мәлум болушичә, даириләр йәнә бейҗиң шәһиридики һәрқайси университетлардиму уқтуруш чиқирип, оқуғучилардин “җәнубий деңиз мәсилиси тоғрулуқ һәрқандақ намайиш уюштурмаслиқ” ни тәләп қилған. Америкидики хитай вәзийәт анализчилири “бу хитай һөкүмәт даирилириниң ташқи сиясәттә хәлқара қанунға әмәл қилмайдиған, дөләт ичидә өз һакимийитини қоғдаш үчүн, хәлқниң қозғилишидин, вәқә йүз бериштин әнсирәйдиған” характериниң ипадиси икәнликини билдүрди.

12 - Июл күни хәлқара сот хитайниң җәнубий деңиздики “хитайниң җәнубий деңизда тарихтин кәлгән алаһидә игилик һоқуқи һәққидә һечқандақ испат йоқ” лиқини җакарланған иди.

Шуниңдин күчәйтилгән “җәнубий деңизниң игилик һоқуқи хитайға тәвә” икәнлики һәққидики тәшвиқатларға әгишип, 14 - июл күни гәнсу өлкисиниң бәййиң шәһиридә бирқанчә йүз оқуғучи “җәнубий деңиз җуңгониң” дегән хәтләр йезилған лозункини көтүрүп хитайдики тунҗи наразилиқ намайишини елип барған. Әмма хитайниң бейҗиң, шаңхәй, гуаңҗу, нәнҗиң қатарлиқ чоң шәһәрлиридә һечқандақ намайиш паалийити уюштурулмиған.

Хитай ичи - сиртидики вәзийәт анализчилири вә кишилик һоқуқ паалийәтчилири хитай һөкүмитиниң хәлқара сотниң җәнубий деңизниң игилик һоқуқи һәққидики қарариға қарита, сиртқи дуняға қайтурған қаттиқ инкасидин пәрқлиқ һалда дөләт ичидә зор көләмлик наразилиқ намайиши елип бармаслиқ уқтуруши һәққидә өз қарашлирини оттуриға қоймақта.

Өз кимликини ашкарилимаслиқ шәрти билән гәнсу өлкисидин радиомиз хитай бөлүминиң зияритини қобул қилған бир әрбаб, гәнсуниң бәййиң шәһиридә өткүзүлгән намайиш һәққидә тохталди.

У мундақ деди: “қариғанда намайишниң гәнсудәк намрат бир районда өткүзүлүши, кишиләрниң диққитини бураш мәқситидә елип бериливатқандәк қилиду. Филиппин вә җәнубий деңиз мәсилисидә һөкүмитимиз хәлқара сотниң қарарини қобул қилмайдиғанлиқини билдүрди. Гәнсудәк бу намрат җайда бу хил намайиш елип бериливатиду. Қариғанда қанчә намрат болса, инқилабий идийиси шунчә күчлүк, қанчә намрат болса шунчә солчил болса керәк. Әмма чоң шәһәрләрдә һечқандақ намайиш паалийити өткүзүлмәпту. Мениңчә бу намайишни иши йоқ бир топ кишиләр қиливатқандәк қилиду.”

Мәлум болушичә, бейҗиң шәһәрлик һөкүмәт хәлқара сотниң қарари чиқиштин бир күн илгири йәни 11 - июл дүшәнбә күни мәхсус уқтуруш чиқирип, бу бир һәптидә йәни “6 күн ичидә бейҗиң шәһири уруш һалитидә туриду, шәһәр вәзийитиниң муқимлиқиға капаләтлик қилиш үчүн, барлиқ нөвәтчи хадимлар өз хизмәт орнида һазир болуши, туюқсиз йүз бериш еһтимали болған зор вәқәләрниң алдини елиш тәйярлиқи пухта болуши керәк” ликини тәкитлигән.

Хитайдики иҗтимаий алақә торлиридин гәнсудики намайиш һәққидики учурларни көргәнликини билдүргән бейҗиңдики кишилик һоқуқ паалийәтчиси җа җйәнго әпәнди, гәнсуда өткүзүлгән наразилиқ намайишиниң немә үчүн хитайниң чоң шәһәрлиридә өткүзүлмәсликидики сәвәбниң, һөкүмәт даирилириниң “муқимлиқ әндишиси” сәвәбидин икәнликини илгири сүрди.

Җа җйәнго әпәнди мундақ деди: “бейҗиң һөкүмити уқтуруш елан қилип, намайиш өткүзүшни чәклиди. Бейҗиң университетидиму алаһидә уқтуруш елан қилип, оқуғучиларни кочиға чиқмаслиққа агаһландурди. Бейҗиң шәһиридики филиппин әлчиханисиға баридиған йолму қамал қилинди. Чүнки һөкүмәт даирилири бейҗиңда һәрқандақ сәвәбтин елип берилидиған намайиштин әнсирәйду. Бәлким бу хил намайишларда башқа мәзмундики шоарлар товлинип қелишиму мумкин. Әмма мени һәйран қалдурғини гәнсуниң бәййиң шәһиридәк хилвәт вә намрат бир җайда бу хил наразилиқ намайишиниң елип берилиши болди. Бәлким у җайдики һөкүмәт даирилириниң бу җәһәттики башқуруши бирқәдәр бош болуши яки башқа сәвәб болуши мумкин.”

Җа җийәнгә әпәнди йәнә гәнсудики оқуғучиларниң намайишта көтүрүвалған лозункисидики “җәнубий деңиз җуңгониң” дегән шоар һәққидиму тохтилип: “‛җәнубий деңиз җуңгониң‚ дегән бу шоар мениңчә толиму һамақәтлик вә зомигәрлик. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати елан қилған хәлқара деңиз тәвәлики қанунида һәр бир дөләтниң өз қуруқлуқидин әң җиқ болғанда 12 деңиз мили даирисидә игидарчилиқ һоқуқи барлиқи, әң көп болғандиму 200 деңиз мили даирисидә иқтисадий район қуруш имканийити барлиқи бәлгиләнгән. Әмма җуңго һөкүмити бу даириниң һәммисини өзиниң қиливалса қандақ болиду. Пуқралар болса бу саватни билмәйду. Җәнубий деңиз һәққидә сөз ечилсила ‛бу мениң‚ дейиш толиму күлкилик” деди.

Америкиниң ню - йорк шәһиридин зияритимизни қобул қилған хитай мәсилилири тәтқиқатчиси хе чиңлийән ханим хитай һөкүмитиниң җәнубий деңиз мәсилисидики позитсийиси һәққидә өз қаришини ипадилиди.

Хе чиңлийән: “хитай һөкүмити мәйли ташқи сиясити яки ички сияситидә болсун, әзәлдин өз һакимийитигә пайдилиқ қануний бәлгилимиләрни қобул қилишқа адәтләнгән. Бу сәвәбтин хәлқара сотниң өзигә пайдисиз қарарини рәт қилди. Хитай коммунист һөкүмити йәнә инавитини қоғдаш үчүн дөләт ичидики тәшвиқатида ‛җәнубий деңиз җуңгониң дегән‚ ни тәрғиб қилип, җамаәт пикри арқилиқ хәлқара җәмийәткә попоза қилмақчи болуватиду. Әмма дөләт ичидә өз хәлқиниң бу хил намайишлардин пайдилинип, коммунист һакимийәткә болған наразилиқ кәйпиятини ипадилишидин, дөләт ичидә вәқә йүз бериштин әнсирәйдиғанлиқи үчүн бейҗиң қатарлиқ чоң шәһәрләрдә зор көләмлик наразилиқ намайишлириниң елип беришни қәтий чәклимәктә.”

Чәтәлләрдики хитай демократлири хәвәр торлиридин “йеңи таң тор телевизийәси” дә 15 - июл күни хитайдики иҗтимаий алақә васитилиридә тарқалған, 14 - 15 - июл күнлири йүк пойизлири арқилиқ бейҗиң шәһиригә җиддий йөткиливатқан танка қатарлиқ еғир қораллири һәққидики бир синалғу филими қоюлди.

Мәзкур телевизийәниң обзорчиси ши тав әпәнди 15 - июл җүмә күни сөзлигән хитай вәзийити һәққидики тәһлилидә шәһәр хәлқиниң наразилиқ намайиш қилиништин чәклиниши, шәһәр ичидә “6 күнлүк уруш һалити вәзийити” елани чиқирилиши, қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлири елинидиғанлиқи җакарлиниши вә түркүм - түркүм еғир қоралларниң бейҗиң шәһиригә йөткиши һәққидә хитай һөкүмәт даирилири һечқандақ изаһат бәрмигән болсиму, әмма бейҗиң даирилириниң йүз бериш еһтимали болған туюқсиз вәқә вә өзгиришкә тақабил туруш әндишисидә туруватқанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.