Оттура асия-хитай мунасивәтлириниң «алтун дәври» башландиму?

Ихтиярий мухбиримиз азад қасим
2013-10-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай рәиси ши җинпиң қазақистан зиярити җәрянида көчәт тиккән көрүнүш. 2013-Йили 7-сентәбир, астана.
Хитай рәиси ши җинпиң қазақистан зиярити җәрянида көчәт тиккән көрүнүш. 2013-Йили 7-сентәбир, астана.
AFP

Хитай һөкмити оттура асия әллиригә һәссиләп мәбләғ селип, оттура асия әллириниң майиллиқни қолиға кәлтүрүшни мәқсәт қиливатқан болсиму, бу һәқтә пикир йүргүзгән мутәхәссисләр хитайниң көзлигән мәқсәткә йетәлмәйдиғанлиқи, нөвәттә хитай-оттура асия мунасивәтлирини алтун дәвргә қәдәм қойди дейишкә техи балдур икәнликини билдүрди.

Хитай рәисиниң оттура асиядики төт дөләткә қилған зиярити давамида бу әлләргә он милярд доллар мәбләғ селиши, иқтисади қийинчилиқлардин чиқалмай тәбиий байлиқлирини сетиш бәдилигә җан сақлашқа мәҗбур болуватқан оттура асия әллири билән хитай оттурисидики мунасивәтләрниң «алтун дәври» ниң башланғанлиқидин дерәк берәмду яки бу әлләрниң техиму бир қәдәм илгирилигән һалда хитайниң асаслиқ енергийә хам әшя базисиға һәмдә иқтисади кеңәймичилик истратегийисидики печкиларға айлинип қеливатқанлиқидин хәвәр берәмду?

«Азадлиқ» радиоси йеқинқи аңлитишида обзорчи мақалиси елан қилип мутәхәссисләрниң бу һәқтики қарашлирини билдүрди.

Қазақистанлиқ сиясәтчиләрдин досим сатбайив мундақ дәйду: «хитай һакимийити оттура асияға сиясий мәқсәтлирини ишқа ашуруш, йәни бу дөләтләрни өзигә беқиндуруш үчүнла мәбләғ селиватиду. Чүнки, хитай берилгән ақчиға хитайдин керәклик запчасларни сетивелишни һәмдә пиланланған қурулуш түрлирини хитай ширкәтлиригә һөддигә беришни алдинқи шәрт қилиду. Шуниң билән бу ақчилар айлинип берип йәнила хитай ширкәтлириниң чөнтикигә чүшиду. Оттура асия әллири болса өзиниң тәбиий байлиқлири билән бу қәрзләрни қайтурушқа мәҗбур болиду.»

Юқиридәк әһвалда оттура асия әллири билән хитай оттурисида қандақтур алтун дәврниң болуши мумкин әмәсликини қәйт қилған қазақистанлиқ бу сиясәтчи хитайниң енергийә хәвпсизликидин әнсирәватқанлиқи үчүнла милярдлиған доллар сәрп қилиш арқилиқ оттура асия әллирини өз контроллуқида тутуп турушни мәқсәт қиливатқанлиқини билдүрди.

«Азадлиқ» радиосиниң хәвиридә, хитай рәисиниң бу қетимқи оттура асия сәпиридә оттуриға қойған «йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи» қуруш тәсәввуриға қарита москва иқтисадий пәнләр университетиниң профессори алкиси масловниң төвәндики баянлири берилгән: хитайниң бу тәшәббуси русийәниң оттура асия әллири билән бирлишип «явру-асия баҗ иттипақи» қуруш пиланиға қарши оттуриға қоюлған. Әгәр бу тәшәббус әмәлгә ешип қалса, хитай иқтисади җәһәттин русийәни бир чәткә қайрип қоюп, оттура асия әллирини сиясий вә иқтисади җәһәтләрдин үзүл-кесил контрол қилиш мәқситигә йетәләйду.

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бишкәк йиғинидин кейинла санкит-петирбург шәһиридә коллектип хәвпсизлик келишимигә әза дөләтләр башлиқлири йиғининиң өткүзүлгәнликигә диққәт қилған сиясий көзәткүчиләр русийәниң өзиниң арқа һойлиси һесабланған оттура асияда хитай тәсириниң ешип бериватқанлиқиға болған сәзгүрлүкиниң барғансери күчийиватқанлиқини,2014-йилниң ахирида америка башчилиқидики нато қисимлири афғанистандин чиқип кәткәндин кийин, хитайниң оттура асиядики енергийә мәнбәлириниң хәвпсизликини қоғдаш баһанисидә қоллиниши мумкин болған тәдбирлириниң русийәниң кәскин инкас қайтурушиға дуч келиши мумкинликини қәйт қилишмақта.

Қирғизистандики пешқәдәм уйғур зиялийси назим қәмбири оттура асия-хитай мунасивәтлиридә «алтун дәвр» ниң барлиққа келиши мумкин әмәсликини, хитайниң оттура асия әллириниң иқтисадий тәрәққиятиға һәқиқий ярдәм бәрмәйдиғанлиқини билдүрди.

Хитай рәиси ши җинпиң бу нөвәтлик оттура асия зияритидә түркмәнистан, қазақистан қатарлиқ оттура асия әллири билән һәрхил шәкилдики иқтисадий келишимләрни имзалиған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт