Ottura asiya-xitay munasiwetlirining "Altun dewri" bashlandimu?

Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2013-10-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay re'isi shi jinping qazaqistan ziyariti jeryanida köchet tikken körünüsh. 2013-Yili 7-séntebir, astana.
Xitay re'isi shi jinping qazaqistan ziyariti jeryanida köchet tikken körünüsh. 2013-Yili 7-séntebir, astana.
AFP

Xitay hökmiti ottura asiya ellirige hessilep meblegh sélip, ottura asiya ellirining mayilliqni qoligha keltürüshni meqset qiliwatqan bolsimu, bu heqte pikir yürgüzgen mutexessisler xitayning közligen meqsetke yételmeydighanliqi, nöwette xitay-ottura asiya munasiwetlirini altun dewrge qedem qoydi déyishke téxi baldur ikenlikini bildürdi.

Xitay re'isining ottura asiyadiki töt döletke qilghan ziyariti dawamida bu ellerge on milyard dollar meblegh sélishi, iqtisadi qiyinchiliqlardin chiqalmay tebi'iy bayliqlirini sétish bedilige jan saqlashqa mejbur boluwatqan ottura asiya elliri bilen xitay otturisidiki munasiwetlerning "Altun dewri" ning bashlan'ghanliqidin dérek béremdu yaki bu ellerning téximu bir qedem ilgiriligen halda xitayning asasliq énérgiye xam eshya bazisigha hemde iqtisadi kéngeymichilik istratégiyisidiki péchkilargha aylinip qéliwatqanliqidin xewer béremdu?

"Azadliq" radi'osi yéqinqi anglitishida obzorchi maqalisi élan qilip mutexessislerning bu heqtiki qarashlirini bildürdi.

Qazaqistanliq siyasetchilerdin dosim satbayiw mundaq deydu: "Xitay hakimiyiti ottura asiyagha siyasiy meqsetlirini ishqa ashurush, yeni bu döletlerni özige béqindurush üchünla meblegh séliwatidu. Chünki, xitay bérilgen aqchigha xitaydin kéreklik zapchaslarni sétiwélishni hemde pilanlan'ghan qurulush türlirini xitay shirketlirige höddige bérishni aldinqi shert qilidu. Shuning bilen bu aqchilar aylinip bérip yenila xitay shirketlirining chöntikige chüshidu. Ottura asiya elliri bolsa özining tebi'iy bayliqliri bilen bu qerzlerni qayturushqa mejbur bolidu."

Yuqiridek ehwalda ottura asiya elliri bilen xitay otturisida qandaqtur altun dewrning bolushi mumkin emeslikini qeyt qilghan qazaqistanliq bu siyasetchi xitayning énérgiye xewpsizlikidin ensirewatqanliqi üchünla milyardlighan dollar serp qilish arqiliq ottura asiya ellirini öz kontrolluqida tutup turushni meqset qiliwatqanliqini bildürdi.

"Azadliq" radi'osining xewiride, xitay re'isining bu qétimqi ottura asiya sepiride otturigha qoyghan "Yipek yoli iqtisadiy belwéghi" qurush tesewwurigha qarita moskwa iqtisadiy penler uniwérsitétining proféssori alkisi maslowning töwendiki bayanliri bérilgen: xitayning bu teshebbusi rusiyening ottura asiya elliri bilen birliship "Yawru-asiya baj ittipaqi" qurush pilanigha qarshi otturigha qoyulghan. Eger bu teshebbus emelge éship qalsa, xitay iqtisadi jehettin rusiyeni bir chetke qayrip qoyup, ottura asiya ellirini siyasiy we iqtisadi jehetlerdin üzül-késil kontrol qilish meqsitige yételeydu.

Shangxey hemkarliq teshkilatining bishkek yighinidin kéyinla sankit-pétirburg shehiride kolléktip xewpsizlik kélishimige eza döletler bashliqliri yighinining ötküzülgenlikige diqqet qilghan siyasiy közetküchiler rusiyening özining arqa hoylisi hésablan'ghan ottura asiyada xitay tesirining éship bériwatqanliqigha bolghan sezgürlükining barghanséri küchiyiwatqanliqini,2014-yilning axirida amérika bashchiliqidiki nato qisimliri afghanistandin chiqip ketkendin kiyin, xitayning ottura asiyadiki énérgiye menbelirining xewpsizlikini qoghdash bahaniside qollinishi mumkin bolghan tedbirlirining rusiyening keskin inkas qayturushigha duch kélishi mumkinlikini qeyt qilishmaqta.

Qirghizistandiki péshqedem Uyghur ziyaliysi nazim qembiri ottura asiya-xitay munasiwetliride "Altun dewr" ning barliqqa kélishi mumkin emeslikini, xitayning ottura asiya ellirining iqtisadiy tereqqiyatigha heqiqiy yardem bermeydighanliqini bildürdi.

Xitay re'isi shi jinping bu nöwetlik ottura asiya ziyaritide türkmenistan, qazaqistan qatarliq ottura asiya elliri bilen herxil shekildiki iqtisadiy kélishimlerni imzalighan idi.

Toluq bet