Ottura asiya mutexessisliri: xitay qerzlirige boghulush ottura asiya döletlirige xewp élip kélidu

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018.04.20
bir-belwagh-bir-yol-xitay-teshwiqati.jpg “Bir belwagh bir yol” pilanining xitaydiki teshwiqatliridin körünüsh. 2017-Yili 28-aprél, béyjing.
AP

Kéyinki waqitlarda merkiziy asiya jumhuriyetliri we bashqimu memliketlerning xitaydin éliwatqan kréditliri, yeni qerz pulining mutexessislerning diqqitini jelp qiliwatqan muhim mesilige ayliniwatqanliqi otturigha chiqmaqta.

Melumki, sowét ittipaqi yimirilip, ottura asiya jumhuriyetliri musteqil bolghandin buyan xitay özining bu rayondiki iqtisadiy tesir da'irisini kücheytishke kirishken idi. Bu tesir kéyinki waqitlarda, bolupmu xitayning “Bir belwagh, bir yol” iqtisadiy istratégiyisini ilgiri sürüshi bilen téximu keng da'iride dawam qilmaqta. “Perghane.Ru” axbarat agéntliqida élan qilin'ghan “Sherqtin kelgen qerz. Merkiziy asiyaning xitay kréditlirigha baghlinip qélishi qandaq boldi?” dégen maqalida körsitilishiche, xitayning merkiziy asiya döletlirige krédit bérishi xitay teripidin yürgüzülüwatqan “Yéngi mustemlike” dégen nam bilen atilidiken. Xitay bu memliketlerge töwen pirsent mölcheride uzun muddetlik qerz bérish arqiliq bu jumhuriyetlerge öz ishchilirini, téxnologiyelirini we karxanilirini jelp qilishqa tirishmaqta. 

Maqalida éytilishiche, merkiziy asiya memliketliri ichidin, bolupmu qirghizistan we tajikistan xitaygha eng köp qerzdar döletler bolup, ularning tashqi qerzlirining yérimini xitay qerzi teshkil qilidiken. Uningda mundaq déyilgen: “Xitay héch qachan qerzini téz qayturushni telep qilmaydu-eksiche, béyjing adette bashqa bir elning xirajet jehettin béqindiliqining küchiyishige menpe'etdar. Waqit ötüshi bilen ösken qerz qaytidin qarilip, shu memliketning xam eshya menbeliri hésabigha, her xil karxanilirining kontrol höjjetlirini tapshurushi we yérini sétish bilen qayturulushi mumkin”. 

Mezkur maqalida körsitilishiche, mushu yilning bashlirida qazaqistanning xitay aldidiki qerzi 12. 6 Milyard dollarni, qirghizistanning 1 milyard 711 milyon dollarni, tajikistanning 1milyard 200 milyon dollarni teshkil qilghan. Maqalida türkmenistanning xitaydin alghan qerzi heqqide söz qilinmighan, 2017-yili xitayning özbékistan'gha salghan meblighining aktipliship, uning 7. 6 Milyard dollarni teshkil qilghanliqi tekitlen'gen. 

Qirghizistanning “Sputnik” agéntliqida élan qilin'ghan “Qirghizistan üchün xitay kréditlirining xeterliki némide?, bu heqte gherb mutexessisliri sözlep berdi” namliq maqalida körsitilishiche, xitay “Bir belwagh bir yol” layihisi da'iriside 68 memliket bilen 3 tirilyon dollar miqdarida iqtisadiy hemkarliq kélishimlirini imzalashqa kirishken. Xitay mezkur kréditlar arqiliq bu memliketlerde tömür, aptomobil yollirini, alaqe tarmaqliri hem éléktr istansiliri sélishni közlimekte. Mesilen, xitay hazir qazaqistanda “51 Yéngi zawut” layihisini élip bériwatqan bolup, uning ichide kökshétawdiki “Tayinsha may” namliq mayni qayta ishlesh karxanisi, atraw we chimkenttiki néfitni qayta ishlesh zawutliri we bashqilar xitay qerzi hésabigha séliniwatmaqta. 

Qirghizistanliq siyasetshunas abduréhim hapizofning éytishiche, qirghizistan, qazaqistan we tajikistan xitay bilen chégridash memliketler bolup, ular xitay we rusiye bilen bille qurulghan “Shangxey hemkarliq teshkilati” ning ezaliridur. 

U, bu jumhuriyetlerning xitay bilen iqtisadiy alaqilirining yéqin bolghanliqidin köplep qerz éliwatqanliqini, emma qerzni qayturushta qiyinchiliqlargha duch kélish mumkinlikini bildürüp, mundaq dédi: “Tajikistan öz qerzini üzmestin mushu yéqinda taghliq bedaxshandiki yerlirini bériwétishke mejbur boldi. Emdi qirghizistan'gha qarighanda qazaqistan xéli bay. Shuning üchün u kélechekte bu qerzini üzüwétishi mumkin. Qirghizistan iqtisadining ajizliqidin yéqin arida qerzini qayturup bérishi qiyin. Shuning üchün xitay qirghizistan'gha kanlargha bay yerlerni ijarige élish boyiche shertlerni qoyushi mumkin”. 

Qazaqistanliq siyasetshunas rasul jumalining éytishiche, qerz barliq memliketler, jümlidin qazaqistan üchünmu intayin jiddiy mesile iken. Hazir qazaqistan sabiq sowét jumhuriyetliri ichide sirtqa eng köp qerzdar memliket bolup, omumiy qerzi 170 milyard dollarni teshkil qilidiken. Qazaqistan qerzni ilgiri gherb döletliridin alghan bolsa, hazir ularning ornini xitay basmaqta. U qazaqistanning xitaygha töleydighan qerzining 12 milyardtin 20 milyard dollarghiche teshkil qilidighanliqi heqqide melumatlar bolsimu, emma éniq shert we reqemlerning da'iriler teripidin sir tutuluwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Éniq qaysi bab ikenliki ésimde bolmisimu, emma bizning asasiy qanunimiz boyiche, chet'el bilen tüzülgen her qandaq kélishim ammiwi axbarat wasitiliride resmiy élan qilinishi shert. Lékin bizde bolupmu néfit, gaz, tebi'iy bayliqlargha a'it shertnamiler, buning ichide xitay bilen tüzülgen kélishimlermu bar, lékin barliqi sir tutulidu. Shuning üchün biz xitay bilen qandaq shertnamiler tüzülgenlikini bilmey turup, éniq reqemler heqqide bir nerse déyelmeymiz”. 

Rasul jumalining qarishiche, xitay pursettin paydilinip, iqtisadiy jehettin qiyinchiliq körüwatqan memliketlerge eng yénik kréditlarni bérish arqiliq ularni özlirige béqindi qilishqa tirishidiken. Bolupmu bén'gal we tajikistan xitay bilen tüzgen shertnamiliride kélishilgendek, qerzni töliyelmigenliki üchün özlirining istratégiyilik muhim rayonlirini bériwétishke mejbur bolghan. Rasul jumali qazaqistan bilenmu shundaq bir xeterlik ehwalning yüz bérish mumkinlikini, shuning üchün qerz élishni tamamen men'i qilish lazimliqini otturigha qoydi. 

Siyasetshunas ghalim agélé'u'ofning bildürüshiche, ikki memliket otturisida tüzülgen kélishim shertliri qazaqistan teripidin orundalmighan halette xitaydin élin'ghan qerzler sözsiz qazaqistan hem uning xelqining kélechiki üchün chong xewp tughduridiken. Mezkur siyasetshunas qerzni üzüsh üchün qazaqistanning özining köpligen karxanilirini, mehkimilirini, hetta yérini xitaygha sétishqa mejbur bolush mumkinlikini otturigha qoydi. 

U yene “Gherbiy xitay-gherbiy yawropa” layihisining birinchi nöwette xitay menpe'etini qoghdaydighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Xitayning tesir da'irisi hazir shinjang Uyghur aptonom rayonida ösüwatidu. Uning tesiri qazaqistandimu küchiyishi mumkin. Eger biz bu qerzlerni tölimisek, xitayning tesiri bizde yenimu ösidu. U waqitta xitay qattiq teleplerni qoyushi mumkin. Qazaqistan bara-bara öz mewqesini yoqitip, xitay siyasitige béqindi bolup qalidu. Bu bolsa qazaqistan musteqilliqining cheklinishige, elning xitaylishishigha élip kélidu. Shuning üchün ikki memliket otturisida her ikki terepning menpe'etlirini teng qoghdaydighan shertnamilerning imzalinishi kérek”.

Ghalim agélé'u'of xitayning her xil yollar bilen Uyghur élining énérgiye menbelirini, yer asti bayliqlirini igiliwélip, elde omumyüzlük xitaylashturush siyasitini, basturush heriketlirini élip bériwatqanliqini bildürdi. U merkiziy asiya memliketlirining xitayning Uyghur élidiki bu siyasitidin sawaq alalmaywatqanliqigha epsuslandi. Ghalim agélé'u'of ayrim qazaqistan hökümet emeldarlirining parixorluqqa bérilip, dölet bixeterlik mesililirini, menpe'etlirini, xelq éhtiyajlirini untup qéliwatqanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.