Хитай шинзо абени сенкаку арили вә ясукуни қәбристанлиқи мәсилисидә вәдә беришкә қистиди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2014.07.24
shinzo-abe-tv.JPG Японийә баш вәзири шинзо абениң нутуқ сөзләватқан көрүнүши телевизордин сүрәткә елинған.
RFA/Qutluq

Японийәдин чиқидиған нопузлуқ гезитләрдин инглиз тилидики “җапан таймес гезити” дә билдүрүлүшичә, хитай һөкүмити, бу йил 11-айда бейҗиңда елип берилидиған хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән японийә баш вәзири шинзо абениң учришишини әмәлгә ашуруш үчүн японийә тәрәпкә бәзи мәсилиләрдә шәрт қойған вә бу шәртләр һазирланғандила икки тәрәп сөһбитини елип баридиғанлиқини оттуриға қойған.

Японийә кйодо агентлиқиниң бейҗиңдин бәргән хәвиридә дейилишичә, хитай билән японийә бу йил ноябир ейида бейҗиңда өткүзүлидиған асия тинч окян райони юқири дәриҗилик башлиқлар йиғинида икки тәрәп рәһбәрлириниң тунҗи қетимлиқ учришиш елип бериши бәлгиләнгән болсиму, әмма хитай тәрәп японийәгә бәзи мәсилиләрдә шәрт қойған вә бу шәртләр һазирланғандила андин хитайниң сөһбәт елип баридиғанлиқи билдүргән.

Хитай мәркизи комитети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң мәсули ваң җярүй хитайға зиярәткә барған японийә қанун комитетиниң әзалири билән 23-июл бейҗиңда сөһбәтләшкәндә: “бейҗиң токйо билән өз-ара яхши мунасивәт орнитишни халайду. Әмма икки тәрәп бу қетимқи учришиш мәқситигә йетиш үчүн чоқум ортақ күч чиқириши керәк. Шуңа биз,икки тәрәп ортақ һалда мәсилиниң қийин нуқтисини йешидиған йол тепишимиз керәк ” дегән.

Ваң җярүй бейҗиңда японийә иҗтимаий демократлар партийисиниң мәсули йошида билән көрүшкәндә:“баш вәзир шинзо абе дөләт рәиси ши җинпиң билән учришиш мумкинчилики болғанда, әң аввал униң немә тоғрисида сөзлишиш мәқсити ениқ болуши керәк” дегән.

Мәтбуатларниң бу һәқтики соаллириға җаваб бәргән ваң җярүй: “японийә баш вәзириниң җуңгоға болған хата қариши өзгәрмигән әһвал астида икки тәрәп рәһбәрлириниң учришиш елип бериши әсла мумкин әмәс” дәп әскәрткән.

Ваң җярүй сөзидә йәнә, икки тәрәп өз-ара һәмкарлашқан асаста земин мәсилиси вә шундақла тарихий мәсилиләрни һәл қилишниң йолини издәватқанлиқини билдүргән.

Хитай компартийисиниң 4-номурлуқ юқири дәриҗилик әмәлдари йү җеңшең 24-июл бейҗиңда японийә вәкиллирини қобул қилғанда икки дөләт мунасивитиниң тәрәққий қилиши баш вәзир абениң хитайға болған сиясий мәйданини өзгәртишигә бағлиқ икәнликини илгири сүргән.

Хитайниң бу юқири дәриҗилик әмәлдари сөзидә йәнә: “икки дөләт рәһбәрлири бу йил бейҗиңда өткүзүлидиған асия тинч окян райони иқтисадий һәмкарлиқ йиғини мәзгилидә өз-ара учришиш елип беришни пиланлаватиду. Буниң үчүн, абениң ясукуни қәбристанлиқи вә шундақла сенкаку арал мәсилисидики қаришини өзгәртишигә тоғра келиду” дегән.

Хитай мәркизи комитети хәлқара мунасивәтләр бөлүминиң мәсули ваң җярүй японийә иҗтимаий демократчилар партийисиниң мәсули йошида билән сөһбәтләшкәндиму охшашла баш вәзир абениң ясукуни қәбристанлиқи вә сенкаку арили мәсилисидики мәйданини өзгәрткәндила андин икки тәрәп рәһбәрлириниң учришиш елип бериш мумкинчилики болидиғанлиқини билдүргән.

Мақалидә дейилишичә, икки дөләт мунасивитидики қатмал мәсилиләрдин болған сенкаку арал мәсилиси билән өткән йили декабир ейида баш вәзир абе зиярәт қилған ясукуни қәбристанлиқи мәсилиси түпәйлидин икки дөләт рәһбәрлири йеңидин вәзипигә қоюлғандин буян та һазирға қәдәр өз-ара учришип сөһбәт елип бармиған.

Мақалидә хитай рәһбәрлиридин йү җеңшең японийә иҗтимаий демократчилар партийисиниң вәкиллири билән көрүшкәндә, баш вәзир абениң икки дөләт рәһбәрлири учришишиға немиләрни һазирлиши тоғрисида ениқ позитсийә билдүрмигән болсиму, әмма у, японийә қанун комитетиниң әзалири билән учрашқанда, өзиниң хитай компартийисигә вәкиллик қилған һалда японийә һөкүмитигә абениң ясукуни қәбристанлиқи вә сенкаку арили мәсилисидики мәйданини өзгәртиши һәққидә бешарәт бәргән.

Хитай-японийә мунасивәтлиригә изчил көңүл бөлүп келиватқан хәлқара мунасивәтләр мустәқил тәтқиқатчиси аяка ханим зияритимизни қобул қилип хитай һөкүмитиниң баш вәзир шинзо абеға қойған тәләплири һәққидә тохтилип мундақ деди:
-Мән баш вәзир абениң сенкаку арили вә ясукуни қәбристанлиқи тоғрисидики мәсилиләрдә өзиниң сиясий қариши вә мәйданини өзгәртиши мумкин әмәс дәп қараймән.

Мақалидә ейтилишичә, бу йил баһар киргәндин буян, бейҗиңдики юқири дәриҗилик рәһбәрләр японийәдин кәлгән икки дөләт достлуқини әслигә кәлтүрүш өмәклириниң вәкиллири билән көп учрашқан болсиму, бейҗиң изчил һалда йәнила абениң хитайға тутқан сиясий мәйданини өзгәртиш тәклипини оттуриға қоюп кәлгән.

2012-Йили абе тәхткә чиққандин кейин униң һөкүмити намида тунҗи қетим бейҗиңда министир дәриҗилик зиярәттә болған японийә қатнаш министирлиқиниң министири ота 26-июн бейҗиңда хитайниң муавин баш министири лю йәндуң қатарлиқлар билән сөһбәтләшкәндә, бейҗиңда өткүзүлидиған 2014-йиллиқ хәлқара саяһәт көргәзмисидә икки дөләт юқири дәриҗилик рәһбәрлириниң учришиш тәклипини оттуриға қойған.

Японийә қатнаш министири ота хитайниң сабиқ ташқи ишлар министири таң җяшуән биләнму японийә-хитай мәсилилири бойичә сөһбәттә болған.

“җапан таймес гезити” дә билдүрүлүшичә, японийә әркин демократлар партийисиниң муавин рәиси комура май ейида хитай компартийиси мәркизи комитетиниң даимий һәйәт әзаси, хитайдики үчинчи номурлуқ әмәлдар җаң деҗяң биләнму бейҗиңда бу һәқтә сөһбәтләшкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.