Analizchilar, yaponiyining Uyghur qatarliqlarni qollap, xitayni teqibge almighanliqini tenqid qildi

Sénkaku yaki dyawyü arilining igilik hoquqi xelq'ara jem'iyet yaponiye-xitay arisida urush peyda qilishidin ensireydighan mesile bolup qaldi.
Muxbirimiz erkin
2013.01.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-ayropilani-senkaku-305.jpg Bu süret yaponiye déngiz mudapi'e qisimliri teripidin tartilghan bolup, xitay ayropilanining sénkaku rayonidin uchup ötüp kétiwatqanliqi eskertilgen. 2012-Yili 13-dékabir.
AFP

Analizchilarning ilgiri sürüshiche, amérikining yéqinda agahlandurush bérip, yaponiyining bu arallargha bolghan bashqurush hoquqini bir tereplimilik özgertish yolidiki herqandaq urunushqa qarshi turidighanliqini bildürüshi, xitaygha bérilgen küchlük signal. Bu qarashtiki analizchilar, yaponiye Uyghur, tibet, we xitay démokratik heriketlirini baldurraq qollap, xitayni burunraq teqib astigha alghan bolsa, xitayning hazirqidek edep ketmeydighanliqini bildürmekte.

Amérika dölet ishlar ministiri hilariy klinton ötken jüme küni yaponiye tashqi ishlar ministiri kishidani washin'gtonda kütüwélip, xitayni sénkaku arilining hazirqi halitini özgertishke urunmasliqqa agahlandurghan.

Klinton xanim sénkaku arilining igilik hoquq tewelikige pozitsiye bildürmeydighanliqini eskertip, xitayning yaponiye bilen mesilini di'alog arqiliq hel qilishini telep qilghan bolsimu, biraq yaponiyining mezkur aralgha bolghan bashqurush hoquqini bir tereplimilik özgertishke qarshi turidighanliqini bildürgen.

Klinton xanim: men burun éytqan'gha oxshashla yene shuni éniq eskertimenki, biz her qandaq birining bu rayondiki weziyetni jiddiyleshtürüwétidighan yaki weziyetni xata mölcherlep, tinchliq, bixeterlik we iqtisadi tereqqiyatqa buzghunchiliq qilidighan herqandaq bir tereplimilik heriket qollinishini xalimaymiz. Elwette, biz ötküzüwatqan muzakirilerning jiddiylikni peseytip, toqunushning aldini élishigha, yaponiye bilen xitayning ular köngül bölidighan bashqa muhim mesililerni muzakire qilishigha imkan yaritip béridighanliqigha ümidwar qaraymiz, dégen.

Klinton xanim bu sözlerni xitayning memliket ichide yaponiyige qarshi jama'et pikir we xitay déngiz, hawa küchlirining sénkaku ariligha ighwagerchilik qilish herikiti küchiyip, yaponiye bash ministiri shinzu abé ighwagerchilik herikitige qarshi jiddiy herbiy tedbir alidighanliqini agahlandurghan bir mezgilde qilghan.

Analizchilarning ilgiri sürüshiche, klinton xanimning sözi xitaygha dyawyü arili mesiliside chek-chégra sizip bergen.

Amérikida turushluq weziyet analizchisi jang wéygo ependi amérikining mezkur mesilidiki siyasitini tehlil qilip: ishinimenki, tengpungluqni saqlash amérika tashqi siyasitining chiqish halqisi. U bir tereptin, iqtisadning tereqqiyatini qoghdap, dunyadiki ikki iqtisadi chong dölet bilen bolghan hemkarliqni saqlashni közleydu. Chünki bu pütkül dunya iqtisadining tereqqiyatigha zich munasiwetlik. Bashqa héchqandaq nerse buning ornini basalmaydu. Shuning bilen birge, xelq'ara bixeterlikni qoghdap, junggodin mudapi'e körüshke toghra kélidu. Junggo istibdat bir dölet. Uning herikitini aldin'ala mölcherleshke amalsiz. Halbuki yéngi rehberlik almishishi we milletchilikning küchiyishige egiship, memliket ichidiki ijtima'iy ziddiyet we hoquq körüshini bashqa terepke buraydighan ehwallar burun yüz bergen. Déngshawping ilgiri herbiy hoquqni mustehkemlesh üchün wyétnamgha tajawuz qilghan. Bu xil ehwalning yéngi rehberlik we junggo jama'et pikri ichide xéli baziri bar. Xelq'ara közetküchiler junggo ot bilen oynishidighan bu xil éhtimalliq barliqini körüp yetti, dep körsetti.

Jang wéygo ependining bildürüshiche, hilariy klinton xanim bu nuqtini tonup yétip, béyjing da'irilirige qaramliq qilmasliq heqqide signal bergen.

Yaponiye bash ministiri shinzu abé bu yil 2‏- ayda amérikini ziyaret qilidu. Yaponiye tashqi ishlar ministiri kishidaning washin'gton'gha qilghan ziyariti shinzu abéning ziyaritini orunlashturushni asas qilghan. Shinzu abéning kéler ay qilidighan ziyaritining asasliq küntertipi“Amérika-yaponiye bixeterlik shertnamisi” ni ilgirilep resmiyleshtürüp, ikki döletning her qaysi sahelerdiki hemkarliqini kücheytishtur.

Sénkaku mesilisi ikki dölet rehberlirining muzakirisige qoyulidighanliqini qiyas qilish tes emes.

Xitay klinton xanimning kishida bilen 18‏-yanwar ötküzgen axbarat élan qilish yighinida qilghan sénkaku arili heqqidiki sözige derhal inkas qayturup, amérika terepning sözi pakit burmilighanliq, toghra-xatani arilashturuwetkenlik, dep tenqid qilghan.

Biraq amérika dölet ishlar ministiri wéktoriye nuland seyshenbe küni xitay terepning bayanatigha jawab bérip, klinton peqet amérikining mezkur mesilidiki izchil meydanini tekitlidi. Biz her ikki döletke bu meydanimizni bildürgen. Junggo özining diqqitini bizge burimasliqi kérek. Belki yaponiye hökümiti bilen birge tiriship, bu mesililerni söhbet arqiliq hel qilishi lazim, dégen.

Jaw wéygo ependi, xitayning dyawyü arili mesiliside hazirqidek esebiyliship kétishini yaponiyining özi keltürüp chiqarghanliqini bildürdi. Uning ilgiri sürüshiche, eger yaponiye xitaygha izchil xushametchilik siyasiti yürgüzüp, uning memliket ichidiki démokratik küchlerni, Uyghur, tibet qatarliq az sanliq milletlerni basturushigha köz yummighan bolsa, hazirqidek ularni qollighan bolsa, xitay hökümiti bunchilik esebiyliship ketmigen bolatti.

Jaw wéygo yaponiyining yéqindin buyan Uyghur qatarliq démokratik küchlerni qollashqa bashlighanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: u démokratik bir dölet, bolupmu u amérikining asasliq ittipaqdishi. Qimmet qarishi jehette amérika bilen birdeklikke ige. Uning tarixning toghra teripini turup, démokratik heriketlerni qollinishi tebi'iy ehwal. Biraq ularning siyasiy rehberliri özini tekshürüp körüshi kérek. Ular burun némishqa undaq qilmidi.

U yene mundaq dédi: siz “4‏-Iyun weqesi” din kéyinki 20 nechche yilliq tarixni waraqlap baqsingiz köreleysiz. Yaponiyilik siyasiyonlar izchil junggogha yaxshichaq bolup, junggoning bésimigha izchil téz pükül keldi. Ular peqet junggoning bésimigha duch kelgendila junggodiki öktichi zatlar, az sanliq millet rehberlirige bolghan pozitsiyisi emdi özgirishke bashlidi. Démek ular nahayiti kéchikip oyghandi. Ularning bixudluqi seweblik junggo hazir ulargha xalighan muttehemlikni qilidighan boldi. Lékin yaponiye siyasetchilirige, herbiylirige qilghan ushshuqluqni amérikigha qilalmaydu.

Yaponiye ötken yili 5‏- ayda chaqirilghan d u q ning 4‏- nöwetlik yighinigha sahibxaniliq qilghan. D u q yighini yaponiyilik siyasiy partiyiler teripidin orunlashturulghan bolsimu, biraq yaponiye hökümiti xitayning yighinni bikar qilishni telep qilip ishletken her xil diplomatik bésimlirigha téz pükmigen. Yaponiye erkin démokratlar partiyisige mensup siyasiy shexsler tokyoda ötküzülgen mezkur yighinning muweppeqiyetlik échilishida muhim rol oynighan. Mezkur partiye yéqinda ötküzülgen saylamda ghelibe qilip, partiye rehbiri shinzu abé hökümet teshkilligen idi.

Lékin jang wéygo ependining bildürüshiche, yéqindin béri xitay hökümitining dyawyü mesilisidiki pozitsiyisi yumshap qalghan. U: klintonning ashkara qilghan sözliridin sirt, emeliyette amérika dölet mudapi'e ministirliqi we dölet ishlar ministirliqining yuqiri derijilik emeldarliri yéqindin béri béyjingni ziyaret qildi. Ular asiyani ziyaret qilish jeryanida béyjingda toxtap ötti. Ashkare-mexpiy bérip-kélishler boldi. Siz diqqet qilsingiz jama'et pikrini hésabqa almighanda junggoning dyawyü mesilidiki hökümet pozitsiyisi jümlidin tashqi ishlar ministirliqi we azadliq armiyining söz heriketliri yéqindin béri yumshap qaldi, dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.