Оттура асиядики хитай пуқралириниң сани зади қанчә?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-03-09
Share
russiye-xitay-kochmen-305.jpg Русийидики хитай көчмәнлири русийә көчмәнләр идариси хадимлириға рәсмийәтлирини көрсәтмәктә. 2010-Йили 8-ноябир.
RIA Novosti

Оттура асия мәмликәтлири билән хитай оттурисидики мунасивәтләр, болупму сода-иқтисадий мунасивәтләрниң изчил күчийиватқанлиқи даим тилға елиниватқан бир тема. Хитай ширкәтлири оттура асия мәмликәтлиригә йиллардин буян мәбләғ салмақта вә уларниң мәбләғлири йилдин йилға ашурулмақта. Оттура асиядики аммиви ахбарат васитилиридин мәлум болушичә, кейинки вақитларда оттура асияда, болупму қазақистан, қирғизистан вә таҗикистан җумһурийәтлиридә күнсайин көпийиватқан хитай пуқралириниң сани ғулғула қозғимақта. Һазирқи күндә хитай көчмәнлириниң орунлишиш мәсилиси русийә мутәхәссислири арисидиму инкас қозғаватқан мурәккәп мәсилигә айланмақта.

Игилишимизчә, хитайларниң еқип кириши бу райондики аһалиләрни әндишигә салмақтикән һәмдә йәрлик аһалиләрдә хитайға қарши сәлбий көзқарашларни шәкилләндүрмәктикән. Хитайлар бу мәмликәтләргә көпинчә иш баһаниси билән келип, һәр хил йоллар арқилиқ олтурақлишип қелишқа тиришидикән.

"абай қазақистан" тор бетидә берилгән мәлуматларға қариғанда, пәқәт өткән йилниң баһар айлирида қазақистанға 400 миң хитай орунлашқан. "қазақистанда 400 миң етник хитай һаят кәчүрүватиду" намлиқ мақалидә ейтилишичә, хитайлар қазақистанға 2008-йилдин башлап, йәни икки мәмликәт оттурисидики һәмкарлиқ күчийишкә башлиғандин тартип еқип киргән. Хитай дөләтлик нефит-газ ширкәтлириниң қазақистан ширкәтлиригә салған мәблиғи милярдлиған америка доллирини тәшкил қилған болуп, 2015-, вә 2016-йилларда қазақистандики хитай ишчилириниң сани 100 пирсәнт көпәйгән һәм бир йилниң ичидила 11 860 хитай пуқрасиға қазақистанда ишләшкә рухсәт берилгән икән. 

Йеқинда "абай қазақистан" да елан қилинған с. Кенҗалийеваниң "йәрни хитайлиқларға бериш келәчәккә палта чепиш билән охшаш" дегән мақалисидә ейтилишичә, мәзкур гезит тәһрир бөлүмигә кәлгән бир киши қазақистанда йәрни чәтәлликләргә иҗаригә бериш мәсилисини көтүрүп чиқип, йәрни хитайларға бәрмәслик керәкликини тәкитлигән.

Қазақистанға әмгәк шәртнамиси билән кәлгән хитай ишчилириниң йәрлик аһалә билән тоқунушқанлиқи тоғрилиқ аммиви ахбарат васитилиридә көплигән мақалиләрниң елан қилинғанлиқи мәлум. 1-Мартта "қазақ авази" торида "атиравда хитайлар билән қазақ көзәтчилири соқушти" намлиқ мақалә елан қилинған. Мақалидин мәлум болушичә, тоқунушниң келип чиқишиға қазақ көзәтчиләрниң хитай пуқралирини бәлгиләнгән вақиттин бурун завут мәйданидин сиртқа чиқармиғанлиқи сәвәб болған икән.

Сиясәтшунас ғалим агелейофниң пикричә, қазақистанда ишләватқан хитай ишчилири шу мәмликәт қанунлирини сақлиши, йәрлик хәлқниң мәдәнийитини һөрмәт қилиши шәрттур. У һазир хитай дөләтлик нефит-газ баш ширкитиниң қазақистандики "ақтөпә мунайгаз" ширкити билән шәртнамә түзүп ишләватқанлиқини, буниңдин икки йил илгири хитай ширкәтлириниң қазақистан нефитиниң 25 пирсәнтини игилигәнликини, һазир болса буниң хели көпәйгәнликини билдүрди. У мундақ деди: "дәл һазир хитай ширкәтлири еқип кириватқан вақитта бу йәрдә пәқәт қазақистан қанунлириниң ишләватқанлиқини, бу қанунларниң биринчи нөвәттә қазақистан ишчилириниң һоқуқлирини қоғдайдиғанлиқини тәминләш керәк. Қазақистанлиқ ишчилар хитай ишчилири билән бир мөлчәрдә иш һәққи билән тәминлиниши шәрт. Мубада хитай ишчилириға уларниң һоқуқ даириси чүшәндүрүлмисә, улар бу йәрләрдә хоҗайинлиқ қилиши мумкин. Улар ят дөләттә болғанлиқтин шу дөләтниң тәртипигә беқиниши керәк. Һәм йәрлик һәм чәтәллик ишчилар һоқуқлириниң кәмситилмәсликини һөкүмәт органлири контрол қилип туруши шәрт".

Қазақистан җумһурийити президенти фонди йенидики дуняви иқтисад вә сиясәт институти явро-асия тәтқиқатлири программисиниң башлиқи руслан һезимофниң қаришичә, икки мәмликәт оттурисида бирләшкән карханиларни қуруш сәвәбидин қазақистандики хитай ширкәтлири 2011-йилларғичә көпәйгән болса, һазир ундақ әһвал байқалмайдикән. Йәни буниңға алаһидә бир қизиқиш йоқ икән. Әмди икки мәмликәт оттурисидики лайиһәләр асасида қазақистанға хитай ишчилириниң келиши бүгүнгичә давам қилмақта. Сиясәтшунас руслан һезимоф хитай ишчилириниң сани һәққидики мәлуматларни пәқәт шәһәр вә областлардики мәхсус органлардин игиләшкә болидиғанлиқини тәкитлиди. У хитай ишчилириниң қазақистанда йәрлишип қелиши һәққидә тохтилип, мундақ деди: "хитай ишчилириниң йәрлик қизларға өйлинип, бу йәрдә йәрлишип қеливатқанлиқи тоғрилиқ мәлуматлар бар, әлвәттә. Әмма мән буни көпинчә көптүрүлгән мәлуматлар дәп ойлаймән. Мундақ никаһлар санақлиқла. Мән буниңға чоң етибар бәрмигән болаттим". 

Хитайниң иҗаригә елиш йоллири арқилиқ оттура асия территорийәлирини иқтисадий җәһәттин игиливелиш сиясити таҗикистандиму елип бериливатмақта. Йеқинда "қирғизистан нюс" агентлиқида орунлаштурулған "семйен багдасароф: хитайлар пәйдинпәй таҗикистанни ютмақта" дегән мақалидә йеқин шәрқ вә мәркизий асия әллирини тәтқиқ қилиш мәркизиниң мудири семйен багдасароф таҗикларниң миңлиған квадрат километирдин ошуқ йәрни хитайға иҗаригә беривәткәнликини, хитайниң һәр хил мәмликәтләрдә, шу җүмлидин таҗикистандиму һәрбий базилирини селишқа киришкәнликини илгири сүриду. Сиясәтшунас узун муддәтлик қәрзләрни бериш арқилиқ хитайниң қезилма байлиқларға бай йәрләрни еливатқанлиқини билдүрди.

Әмди "мәркизий асия" тор бетидә берилгән "салам, сериқ акилар, қирғизистанда хитайлар көпәйди" дегән мақалидә ейтилишичә, хитай ишчилириниң қирғизистанда көпийиши бу йәрдики аһалини биарам қилмақтикән. Мақалидә мундақ дейилгән: "хитайлардин туғулған балилар әмди 5-вә 6-синипларға бериватиду. Шу нәрсә кишини әпсусландуридуки, даириләр буниңға әһмийәт бәрмәйватиду. Өткән йили қирғизистанда чәтәллик ишчилар үчүн 14 миң орун берилгән болуп, уларниң 11 миңини яки 80 пирсәнтини хитай пуқралири алди. Бу һәқтә парламентта көчүш вә йәрлишиш хизмитиниң рәиси медетбек айдарәлийеф хәвәр қилди. Униң сөзлиригә қариғанда, 2018-йили йәнә шунчилик орун бәлгилинидикән".

Қирғизистандики "иттипақ" гезити баш муһәрририниң орунбасари абдуреһим һапизофниң ейтишичә, қирғизистан мустәқиллиқ алғандин кейин, хитай өзиниң бу мәмликәттики иқтисадий вә идеологийилик тәсирини күчәйтишкә башлиған. Һазир хитай мәмликәтниң барлиқ вилайәтлиридики йәр асти қезилма байлиқлирини өзләштүрүш мәқситидә онлиған ширкәтлирини ишқа салған. Хитай ширкәтлири көпәйгәнсери хитай ишчилириниң саниму ашмақтикән. У мундақ деди: "әпсуслинидиған йери шуки, қирғизистанда 800 миңға йеқин яшлар чәтәлдә ишләватиду. Шуларниң орниға хитай ишчилири келип ишләватиду. Бу йәрдә хитай ширкәтлиридин башқа хитайниң ‹екиспорт-импорт' дегән әң чоң банкиси бар. Һазир қирғизистанниң ташқи қәрзи 3 милярд доллар. Шуниң 40 пирсәнти мушу банкиға қәрз. Йеқинда баткенда хәлқ қозғилип, хитайниң қирғизистан билән болған йәр асти қезилма байлиқлири бойичә келишимигә қарши чиқти". 

Абдуреһим һапизофниң ейтишичә, өткән әсирниң 90-йиллири хитайларниң қирғизистандики сани 10 миңдин көп болған болса, 2013-йили улар 90 миңға йәткән, һазир болса 300 миңдин ешип кәткән. Абдуреһим һапизоф болупму яш хитай ишчилириниң тез арида қирғизистан пуқралиқини елиш мәқситидә йәрлик қизларға өйлинишкә интиливатқанлиқини, һазир шундақ өйләнгәнләр саниниң 30 миңға йәткәнликини оттуриға қойди. 

Әмма қирғизистанниң рәсмий органлири бәзи торларда берилгән мундақ рәқәмләрниң һәқиқәткә мас кәлмәйдиғанлиқини көрсәтмәктә. Мәсилән, қирғизистан "хабар" агентлиқиниң мәлуматлириға қариғанда, қирғизистан дөләтлик тизимлаш хизмити 30 миң хитай пуқрасиниң қирғиз қизлириға өйләнгәнликини инкар қилип, пәқәт қирғиз-хитай тойлашқанлардин 195 җүп барлиқини илгири сүргән. Буниңдин ташқири, "җебе нюс" тор бетидә берилгән мәлуматлар бойичә, қирғизистан дөләт көчүш-йәрлишиш хизмитиниң катипи нурлан шерипоф мәмликәттә 14 миң чәтәллик ишчиниң тизимланғанлиқини, шуларниң 11миңға йеқининиң хитай пуқралири икәнликини көрсәткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт