Хитайниң америкаға көрситиватқан тәсир күчи җиддий муназирә қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2017.12.15
xitay-herbiy-toshush-paraxoti.jpg Хитайниң һәрбий тошуш парахоти жәнҗяңдин айриливатқан көрүнүш. 2017-Йили 11-июл, гуаңдуң.
XINHUA

Хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян өзиниң иқтисадий күчини башқа дөләтләргә қоллинип, сиясий тәсирини ашурушни нишан қилған һәрикәтлирини қаттиқ күчәйтиватқанлиқи мәлум болмақта.

Болупму йеқинда австралийә вә йеңи зилландийә қатарлиқ дөләтләр парламентлиридики хитай билән четишлиқи бар бәзи парламент әзалириниң қилмишлири ашкариланғандин кейин бу мәсилә күчлүк диққәт қозғап, америкидиму буниңға мунасивәтлик бәзи вәқәләр оттуриға чиқмақта. Мәсилән, йеқинда америкидики “ташқи сиясәт” журнили сабиқ хоңкоң валийси таң чихуаниң америкидики “хитай-америка алмаштуруш фонди җәмийити” арқилиқ америкидики җон хопкинс университетиниң хәлқара сиясәтләр факултетиниң тәтқиқат программилирини мәбләғ билән тәминлигәнликини оттуриға чиқарған иди. Гәрчә бу бу фонди җәмийәт өзиниң бу тәтқиқат түрлиригә хитай һөкүмитиниң идийисини таңмиғанлиқини илгири сүргән болсиму, әмма йәнила таң чихуаниң хитай һөкүмити билән мунасивәтлик киши икәнлики рәт қилғусиз бир пакит. Чүнки таң чихуа “хитай хәлқ сиясий мәслиһәтчиләр мунбири” дәйдиған бир органниң муавин башлиқи болуп, бу орган биваситә һалда хитай компартийиси мәркизи комитетиға қарайдиған бирликсәп бөлүминиң башқурушидики бир орун икән.

“вашингтон почтиси” гезитиниң “хитайниң чәт дөләтләргә тәсир көрситиш һәрикити вашингтонда җиддийлик пәйда қилди” мавзулуқ мақалидә көрситилишичә, юқиридикигә охшаш мәбләғ тәминлинип кәлгән органлар өзлириниң давамлиқ академийә әркинликини йоқатмиғанлиқини илгири сүрсиму, әмма хитай бундақ қурулушларниң пулға болған еһтияҗини експилататсийә қилғанлиқи үчүн тәбиий һалда “өз-өзини җимиқтуруш” һалити шәкиллинидикән. Җүмлидин, тәтқиқатчилар өзиниң пәқәт сәзгүр темиларға есилмиғандила андин хитайға берип тәтқиқатини қилалайдиғанлиқини билидиған, нәшриятчиларму хитай базириға кириш үчүн тәнқидий мақалиләрни журнилиға басмаслиқни қобул қилидиған вәзийәт шәкиллинидикән. 

Мақалидә хитайниң тәсири һәққидә мундақ дейилгән: “чәтәлләргә тәсир көрситиш һәрикити хитайниң дуняви күч болуш йолидики тиришчанлиқиниң бир парчиси һәм шуниң нәтиҗиси. У һәрбий җәһәттин кеңийиш, биваситә чәтәлгә мәбләғ селиш, тәбиий байлиқларни монопол қиливелиш вә хәлқара түзүм вә нормларға тәсир көрситиш қатарлиқларниму өз ичигә алиду. Әмма хитайниң оюниниң бу қисми болса әң қараңғу вә чүшинишму әң қейин болған қисмидур. Йәни, бейҗиңниң истратегийисиниң мәқсити алди билән хитай һөкүмити һәққидики тәнқидий пикирләрни кесип ташлаш, андин америкиниң тәсирини азайтип униң орниға хитай нәзәрийисини тәшвиқ қилиштур”. 

13-Декабир күни америка дөләт мәҗлиси қармиқидики хитай ишлири комитетиму “хитайниң йирақларға созулған қоли” темисида бир гуваһлиқ бериш йиғини ечип, хитайниң америкидики һәр саһәгә сиңип кириватқан тәсирини музакирә қилған иди. Америка кеңәш палатасиниң әзаси марко робю хитай һөкүмитиниң чәтәлләргә, болупму әркин җәмийәт шәклидә мәвҗут болуватқан мәмликәтләргә өз тәсирини кеңәйтишкә урунуватқанлиқини, хитайниң бу хил урунушлириниң америкидики узун тарихқа егә қиммәт қариши үчүн бир зор тәһдит икәнликини, шуниң үчүн америкидики сиясәт саһәсиниң бу әһвалға әстайидил муамилә қилиши лазимлиқини алаһидә әскәрткән иди. 

Америкидики әркинлик сарийиниң тәтқиқатчиси сараһ кук ханим радийомизға қилған сөзидә хитайниң америкидики тәсиридин сөз ечишқа тоғра кәлсә, хитай ахбарат оргини болған с с т в ниң буниңға яхши мисал болалайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: “мәнчә, с с т в һазир америкидики таратқу саһәсидә алаһидә чоң орунни игиләйду. Америкидики симлиқ теливизийәдә с с т в қаналлири интайин көп. Мундақчә ейтқанда, америкидики хитай көргүчи вә аңлиғучилар пәқәт шуларниң программисини көриду вә яки аңлайду. Җүмлидин вәқәликләрни с с т в ниң мәйдани бойичә чүшиниду. Мана мушундақ бир әһвалда мәнчә америка дөләт мәҗлиси вә радио башқуруш идариси қатарлиқ орунлар ‛әркин асия радийоси‚ ға охшаш пәрқлиқ ахбарат органлирини күчлүк қоллаш арқилиқ көрүрмәнләргә башқа хил көз қараш биләнму тәминлиши керәк. Ундақ болмайдикән, у һалда бу мәйданни оп-очуқла хитай компартийисигә ташлап бәргәнлик болиду”. 

Америкидики “иқтисадшунас” гезитидә елан қилинған “хитайниң нәштәрлик күчини қандақ қилиш керәк” мавзулуқ мақалидә хитайниң күчиниң америкидики вә дунядики пикир әркинлики, академийә әркинлики, кишилик һоқуқ қатарлиқ саһәләргә тәсир көрситиватқанлиқини баян қилған вә ғәрб әллири вә америкиниң чоқум буниңға бир амал тепиши керәклики баян қилинған. “иқтисадшунас” гезити мақалисидә хитайниң тәсиригә тақабил туруш үчүн ғәрб әллириниң алди билән өз принсиплирида чиң туруши вә бу нуқтида чоқум ортақ һәрикәт қилишиниң шәрт икәнликини, өз қиммәт қаришида чиң туруш арқилиқла җиддий тоқунушларниң алдини алғили болидиғанлиқини әскәрткән. 

Америкидики уйғур зиялийси, америка уйғур бирләшмиси рәиси елшат һәсән әпәндиму америкиниң өз принсиплирида чиң туруши, хитай билән болған мунасивәтләрдә қәтий болуши керәкликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.