С н н телевизийиси: “хитайниң сиз аңлап бақмиған инсанлиққа қарши җинайәтлири”

Мухбиримиз ирадә
2018.07.30
yepiq-terbiyelesh-orni-saqchi.jpg Мәлум “тәрбийәләш мәркизи” ниң алдида поста туруватқан сақчилар. 2017-Йили 3-ноябир, хотән.
AP Photo/Ng Han Guan

Дунядики нопузлуқ хәвәр қаналлиридин с н н телевизийисиниң тор бетидә 26-июл күни “хитайниң сиз аңлап бақмиған инсанлиққа қарши җинайәтлири” мавзусида бир хәвәр мақалиси елан қилинди. Хәвәрдә уйғурларниң мәсилисигә “инсанийәткә қарши җинайәт”, “йиғивелиш лагерлири” вә “ахирқи йешим” дин ибарәт 3 терим бойичә изаһ берилиш арқилиқ, уйғурлар дуч келиватқан зиянкәшликниң қанчилик дәриҗидә еғир вә җиддийлики йорутуп берилгән.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, уйғурларниң мәсилиси америка һөкүмитиниң күчлүк диққитини қозғаватқан бир пәйттә, америкидики с н н телевизийиси тор бетидә хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлириниң қайси дәриҗидә еғирлиқини изаһлап беридиған йәнә бир муһим мақалә елан қилинди. Мақалә аптори сиясий анализчи майкил кәстер мақалисини алди билән хитай һөкүмити тәрипидин қаттиқ бастурулған 2009-йилидики үрүмчи вәқәси билән башлиған. У шу қетимлиқ вәқәдә хитай һөкүмитиниң намайишни қаттиқ бастуруп, миңлиған кишини қолға алғанлиқи яки ғайиб қиливәткәнлики, учурни қамал қилиш үчүн районниң интернет алақисини 10 ай бойичә үзүвәткәнликини баян қилған. У шу қетимлиқ вәқәдин кейин хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан зиянкәшликиниң үзлүксиз артип, 2016-йили чен чүәнгониң партком секретарлиқиға тәйинлиниши билән юқири пәллигә чиққанлиқини билдүргәндин кейин: “әмма шинҗаңдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң шунчә қорқунчлуқ икәнликигә қаримай, наһайити аз сандикиләр буниңдин хәвәрдар вә у һәқтә очуқ сөзләватқанлар техиму аз” дегән. Аптор йәнә әскәртип: “биз һазир шундақ бир нуқтиға кәлдуқки, у һәқтә пәқәт сөзләп қоюш әмди карға кәлмәйду. Бу зиянкәшликкә чоқум тоғра бир исим қоюлуши һәм шуниңға лайиқ тәдбир елиниши керәк” дегән. 

Аптор мақалисидә иккинчи дуня урушидин кейин хәлқаралиқ қанунларға киргүзүлгән “инсанийәткә қарши җинайәт” дегән уқум үстидә тохталған. Униң ейтишичә, “1998-йили хәлқара җинайи ишлар соти тәрипидин юқиридики бу җинайәткә берилгән изаһат төвәндики 11 хил һәрикәтни өз ичигә алидикән. Улар, кишиләрни мәҗбурий һалда йөткәш, халиғанчә тутқун қилиш, қийнаш, миллий вә дини гуруппиларға зиянкәшлик қилиш, мәҗбурий ғайиб қиливетиш, ирқий айримичилиқ вә системилашқан бесим шундақла башқа бир етник гуруппа тәрипидин игиливелиниш” қатарлиқлардин ибарәт икән. Униң үстигә “уруш җинайәтлириниң әксичә, инсанлиққа қарши җинайәтни тинч заманларда йүргүзгили болидикән”. Шуңа аптор сөзидә әскәртип: “шинҗаңда йүз бериватқанларни мән инсанлиққа қарши җинайәткә берилгән изаһатларға тамамән чүшиду дәп қараймән” дегән. 

Майкил кәстер хитай һөкүмитиниң аталмиш “террорлуққа қарши туруш” һәрикәтлири арқилиқ ислам диниға ишинишни, ақивәттә йәнә уйғур болушниму җинайәткә айландурғанлиқини билдүргән вә буниң мисаллирини сөзләп, уйғурларниң балилириға исламчә исим қоюштин чәклиниши, дини әқидисидин ваз кечишкә мәҗбурлиниши, ата-аниларниң балилириға динини өгәткәнлики үчүн тутқун қилинғанлиқидәк мисалларни баян қилип өткән. 

У йәнә, уйғурларниң илгири җәнубий африқида йолға қоюлғандәк очуқ-ашкара ирқий айримичилиққа учраватқанлиқини, тәкшүрүш бекәтлиридә уйғурларниң кимлик картиси вә ген учурлири, һәтта қол телефонлириниң тәкшүрүлидиғанлиқини, уйғур болғанлиқи үчүнла тутқун қилиниш еһтималиниң юқирилиқини, уйғурларниң башқа бир кәнткә берип туғқинини көрүп келиш яки башқа шәһәрдә дохтурға көрүнүш үчүнму рухсәт қәғизи алидиғанлиқи, буни аз дәп һазир уйғурларниң йирақтики туғқанлири биләнму алақилишәлмәйдиған болуп қалғанлиқи қатарлиқ әһваллар баян қилип өткән. 

Диққәт қозғайдиғини, майкил кәстер мақалиси давамида “ахирқи йешим” яки “ахирқи һәл қилиш усули” дегән уқумни кичик мавзу қилип туруп уйғур елидики “йепиқ тәрбийә лагерини” шәрһилигән. “ахирқи йешим” дәп атилидиған бу аталғу әслидә натсистларниң йәһудийларни қирип йоқитиш үчүн йолға қойған сиясәтлиригә берилгән намдур. “ахирқи йешим” гә асасән натсистлар 1941-йилидин 1946-йилиғичә болған арилиқта йәһудийларни йиғивелиш лагерлириға қамиған вә нәтиҗидә 6 милйондин ошуқ йәһудийниң җениға замин болған иди. Аптор мақалисидә уйғур елидики аталмиш “қайта тәрбийә мәркәзлири” ниму “йиғивелиш лагери” дәп атиған вә “дуняниң һечқандақ бир йеридики инсанлиққа қарши җинайәтниң шәписи шинҗаңниң һәммә йеригә омумлаштурулуватқан йиғивелиш лагерлири системисидин бәк җиддий әмәс. . . Пакитлар алаһазәл бир милйончә уйғур вә башқа мусулман хәлқләрниң, йәни нопусниң 10 пирсәнтиниң шинҗаңда ‛қайта тәрбийә мәркизи‚ дәп атиливатқан орунларға бәнд қилинғанлиқини көрситип турмақта” дәп әскәрткән. 

Мақалидә төвәндикиләр баян қилинған: “у йәрдә йүз бериватқанлар һәққидә ашкариланған интайин чәклик учурлардин қариғанда лагерларда җисманий вә роһий җәһәттин қийнаш һәм шундақла идийә сиңдүрүш елип бериливатқанлиқи мәлум. Бир сабиқ тутқунниң ашкарилишичә, униң лагерда ич кийим кийишигә рухсәт қилинмиған, чечи чүшүрүветилгән. Йәнә бир киши өзини өлтүрүвелишқа урунған. Нурғунлар ғайиб болуп кәткән. Шуниң билән бир вақитта йәнә, аталмиш ‛туққанлишиш‚ вә ‛қондурувелиш‚ дәйдиған сиясәт уйғур аилилирини чоқум компартийә кадирлирини өйидә қондуруп, уларниң өзини назарәт қилишини қобул қилишқа мәҗбурлимақта. Шуни пәрәз қилип беқиң, аилиңиздин бири тутқун қилинип кәтти вә сиз өйиңиздә уни тутуп бәргән кишини меһман қилип қондурувелишқа мәҗбур. Йәнә келип сиз билән бир өйдә, шу тутуп кетилгән кишиниң орнида қондурувалисиз. Ата-анилири тутуп кетилгән қаранчуқсиз балиларни дөләт өткүзүвалмақта. Бәзи ишәнчлик мәлуматлардин бу балиларниң аталмиш йетимханиларда худди һайванларға охшаш йиғивелинғанлиқи мәлум” 

Ундақта хәлқара җамаәт қандақ қилиш керәк? майкил кәстер бу һәқтә айрим бир кичик темида мәхсус тохталған. У хәлқарадики журналистлар, дипломатлар вә башқиларниң уйғур елидә йүз бериватқанларни “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп тонуши керәкликини, хәлқара җамаәтниң чоқум мустәқил вә үнүмлүк бир комитет қуруп уйғур елидә ишлиниватқан инсанлиққа қарши җинайәтни тәкшүрүши керәкликини билдүргән. Аптор “йәршари магнетский қануни” арқилиқ бу җинайәттә рол ойниғанларни җазалиялайдиғанлиқини әскәртип туруп: “шинҗаңдики қорқунчлуқ вәзийәттә мәсулийити барларниң мәсулийити чоқум сүрүштүрүлүши керәк” дегән.

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески радийомизға қилған сөзидә “йепиқ тәрбийә лагерлири” әгәр дәрһал аяғлаштурулмиған тәқдирдә буниң уйғурларға еғир ақивәтләрни әп келидиғанлиқини әскәртип “хитай һөкүмити бу лагерлар арқилиқ келәчәктә зади немә қилмақчи? һазирчә бу бәк ениқ болмисиму, әмма униң келәчәктә миллий әнәнилирини вә дини әқидисини сақлап қалған бир уйғур миллитини көрүшни халимайватқанлиқи ениқ. Хитай һөкүмити уйғурларға бир келәчәк яритишни халимайватиду. Мәнчә бу интайин җиддий бир мәсилә. Хитай буниңға җаваб бериши керәк. Әгәр бу сүрүштүрүлмәйдикән у һалда бу лагерларниң уйғурларға узун муддәттә әп келидиған ақивити интайин еғир болиду, дәп қараймән” деди вә хәлқара җамаәтни дәрһал бир тәдбир елишқа чақирди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.