Журналист билл:японийәгә уруш пурсити бериш қошна әлләрни әндишигә салди

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2014.08.19
yaponiye-herbiy-meshiq.jpg Японийә һәрбий қисимлири
Newsweek/Qutluq


Нюйорктин чиқидиған “нюйорк хәвәрлири журнили”ниң мушу айдики санида журналист билл поверниң “японийәгә уруш пурсити бериш қошна әлләрни әндишигә салди” сәрләвилик мақалиси елан қилинған. Мәзкур мақалидә японийәгә уруш пурсити беришниң тарихий вә сиясий арқа көрүнүши шундақла буниңдин хитайниң биарам болушидики сәвәбләр үстидә мулаһизиләр елип берилған.

Журналист билл мақалисидә билдүрүшичә, японийәниң һирошима билән нагасакиға арқа - арқидин атом бомбиси ташлинип, иккинчи дуня уруши ахирилишип алтә ай өткәндин кейин йәни 1946 - йили 2 - айда иттипақдаш қошун токйони ишғал қилип турған мәзгилдә, генерал артурниң тәшәббуси билән радикал японлар тоққуз айдин кейин “тинчлиқ келишими” ни қобул қилған. Тарих язғучиси җоһн доверниң пулитзер мукапатиға еришкән мәшһур әсири “мәғлубийәтни қобул қилмақ” намлиқ китабида: тинчлиқ келишим қобул қилинғанда бәзи мутәәссип японийә кабенит әзалири очуқ - ашкара һалда яш төккән иди” дейилгән.

Билл мақалисидә :“японийә америкиниң йол көрситиши билән тинчлиқ келишимини қобул қилған болсиму 1960 - йилиға кәлгәндә иқтисадий гүлләнгән японийә баш вәзири нобусуке мәзкур тинчлиқ келишимигә өзгәртиш киргүзүш тәлипини оттуриға қоюп, вашингтон билән токйо арисида тиришчанлиқ көрсәтти. Ақивәттә униң арзуси япон солчилириниң қаршилиқиға учрап әмәлгә ашмиди. Йерим әсирдин кейин, мана бүгүн 1 - июл униң нәвриси шинзо абе бовисиниң арзусини әмәлгә ашуруш үчүн униң изини басти” дәп язди.

Мақалидә японийәниң “тинчлиқ келишими”гә өзгәртиш киргүзүп, коллектип қоғдиниш һоқуқини мәни қилишни бикар қилишни мәқсәт қилған кабенит қарар лайиһәсини мақуллиши,японийәниң уруштин кейинки тинчлиқ йолида меңиш вә мәхсус қоғдиниш тоғрисидики аманлиқ сақлаш асасий дөләт сияситидә зор тарихий бурулуш ясиғанлиқи болуп һесаблиниду дәп көрситилгән.

Шинзо абе һөкүмити йеңи қарар лайиһәсидә қорал ишлитишниң үч шәртини оттуриға қойған, униңда “биринчи, японийә қораллиқ таҗавузчилиққа учриса. Иккинчи, японийә билән дост дөләтләр қораллиқ һуҗумға дуч кәлсә. Үчинчи, япон хәлқиниң һаяти вә һоқуқ мәнпәәти хәвпкә учриған әһвалларда японийә қорал ишләтсә болиду” дәп бәлгилигән.

Мәзкур қарар һәққидә тохталған қануншунас ямагаҗо зияритимизни қобул қилип:“һазирқи вақитта корийә, хитайдин ибарәт қошна әлләрниң бизгә селиватқан турлук һәрбий тәһдитлиридин мудапиәлинишимиз үчүн бу қанун бизгә пайдилиқ дәп қараймән” деди.

Тинчлиқпәвәр японлардин ариса ханим бизниң бу һәқтики соалимизға җаваб берип баш вәзир абениң японийәни уруш оти ичигә башлап кириватқанлиқини, өзиниң бу қанун лайиһәсиниң мақуллинишиға қаршилиқини вә шундақла қошна әлләр билән болған земин мәсилисини сөһбәт арқилиқму һәл қилғили болдиғанлиқини билдүрди.

Апторниң қаришичә, шинзо абе һөкүмитиниң уруш қилиш һоқуқини қолға кәлтүрүш тоғрисидики дәсләпки қарари асия тинч окян районида өз - ара күч көрситип һәрбий күч синишиватқан дөләтләр арисидики тәңпуңлуқни бузивәткән. Болупму, хитайдин ибарәт иқтисади юқири өрләватқан, һәрбий хираҗитини үзлүксиз ашуруватқан дөләтни әндишидә қойған.

Билл хитайниң, японийәниң уруш қилиш һоқуқиға игә болушидин бунчивала чөчүп кетишиниң сәвәбий үстидә тохтилип :“бейҗиң, токйо билән болған сенкаку арили маҗирасида чиң туруватқан, филиппин билән болған тақим араллири җидилидә күчини көрситиватқан, вейтнам билән деңиз тәвәликидә нефит талишиватқан бир вақитта әлвәттә буниңдин әндишә қилиду” дегән.

Мақалидә, соғуқ урушлардин башлап та һазирғичә һәрбий, сиясий, җуғрапийәлик җәһәттин “америкилиқларниң көли” дәп қариливатқан тинч окянда вашингтонниң изчил ролиға диққәт қилип келиватқан хитай дөлити президент барак обаманиң оттура шәрқ тоқунушлиридин өзини қачуруп, асияни мәркәз қилған һалда һәрбий һәрикәт елип беришидин техиму пәришан болуватқанлиқи илгири сүрүлгән.

Биллниң ейтишичә, һазир америка һәрбий хираҗәтни кемәйтивәткән, обаманиң һәрбий күчләргә илһам бәргүдәк мадари йоқ бир пәйттә, бейҗиң тохтимастин һәрбий күч билән сенкаку арилиси мәсилисидә америкиға бесим қилған. Шу сәвәбтин японийәдә зиярәттә болған обама 24 - апрел токйода шинзо абе билән елип берилған сөһбәттә японийәниң “тинчлиқ келишими”гә өзгәртиш киргүзүшини ақсарайниң қоллайдиғанлиқини билдүргән.

Мәзкур журналниң бу тоғридики мақалисиниң текисти
Мәзкур журналниң бу тоғридики мақалисиниң текисти

Униң тәһлиличә, америкиниң, японийәниң уруш қилиш һоқуқиға игә болушини қоллишидики сәвәб “әгәр японийә уруш қилиш һоқуқиға игә болса, токйо әлвәттә сенкаку арилини өзи қоғдиялайду. Буниң билән америка сенкаку арили маҗираси сәвәбидин бейҗиң билән болуватқан җидәл - маҗирасидин қутулиду” дегән.

Абе һөкүмитиниң дәсләпки уруш қилиш һоқуқиға игә болуш тоғрисидики японийә кабенитиниң қарар лайиһәси елан қилиниш билән, мәзкур лайиһә дөләт ичидики бир қисим солчилар вә шундақла қошна әлләрдин корийә, хитай қатарлиқ дөләтләрниң қаршилиқиға учрап, хитай ахбаратлири охшимиған түрдә мақалиләрни елан қилип, өзлириниң наразилиқини билдүргәнлики мақалидә алаһидә әскәртилгән.

Хитай хәлқ тор бетидә “абийниң бу һәрикитигә йол қойғанлиқ йолвасни тағқа қоювәткәнлик, асиядики бирдин - бир хәтәрлик киши абейни йөләштә америка йүзидә күлкә болсиму, көңлидә биарам болуватиду” дегәндәк обзорларни елан қилип наразилиқини билдүргән иди.

Японийәниң уруш қилиш һоқуқини қолға кәлтүрүш дәсләпки қарар лайиһәсигә ғәрб әллириниң бейҗиңда турушлуқ баш әлчилири һазирғичә һечқандақ инкас билдүрмигән. Әксичә австралийә, вейтнам, филиппин қатарлиқ дөләтләр америкиниң һәрбий пилани бойичә, японийә билән өз - ара һәрбий һәмкарлиқларда келишкәнлики мақалидә алаһидә тилға елинған.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.