Җапан таймис мухбири едвард: бейҗиң әнқәрә билән уйғур мәсилисини бурмилаш үчүн мунасивәт бағлаватиду

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015.07.30
yaponiye-waqti-geziti-28-iyul-2015.jpg Японийә вақти гезитиниң 28 - июл күнидики сани
RFA/Haji Qutluq Qadiri


28 - Июл японийәдин чиқидиған нопузлуқ мәтбуатлардин бири “җапан таймис гезити” ниң “хәлқара нюйорк таймис” намидики мәхсус бетидә, мәзкур гезитниң бейҗиңда турушлуқ мухбири едвард вуңниң “бейҗиң әнқәрә билән уйғур мәсилисини бурмилаш үчүн мунасивәт бағлаватиду” дегән сәрләвһилик мақалиси елан қилинди.

Мақалидә алди билән дуняға мәшһур болған истанбул шәһиридә рамизан ейида түрк вә уйғурларниң хитай консулханиси алдида хитайға қарши ғайәт зор намайишларни елип берип, хитайниң дөләт байриқини көйдүргәнликини шундақла тайланд һөкүмитиниң йеқинда йүздин ошуқ уйғур мусапирлирини хитайға қайтуруп бәргәнликигә наразилиқ билдүрүп тайланд консулханиси алдидиму намайиш елип берип, консулханиниң ишик вә дәризилирини чеқивәткәнликини баян қилиш арқилиқ турк хәлқиниң хитайға болған күчлүк ғәзәп - нәпритини ипадилигән.

Едвард мақалисидә:“түркийәдики бу хил хитайға болған қаршилиқ һәрикәтлири бәлким хитай дөлитини һәйран қалдуруши мумкин. Чүнки, түркийә хитай саяһәтчилиригә, хитайниң узун мусапилиқ башқурулидиған бомбидин мудапиәлиниш системисиға иһтияҗлиқ әмәсму? шундақла түркийәдики икки чоң шәһәр арисидики юқири сүрәтлик төмүр йол қурулушини хитай ширкәтлири әрзан баһада ясап беришни һөддигә алған әмәсмиди?”дәйду.

Мақалидә түркийәниң осман императорлуқи заманисидин башлапла оттура асиядики қериндашлирини қоғдаш мәсулийитини өз үстигә алғанлиқини, шу сәвәбтин һазирқи вақитниң өзидә хитайниң ғәрбидики уйғурлар мәсилисигиму игә чиқиватқанлиқини оттуриға қойиду.

Едвард мақалисидә: “хитай уйғурларни террорчилиққа бағлап қаттиқ бастуруватқан назук бир пәйтниң өзидә, түркийә дөләт рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң 28 - июлдин башлап бейҗиңда рәсмий зиярәттә болуши бир қисим сиясий анализчиларниң диққитини қозғиди. Сәвәби хитайда уйғурларни бастуруш һәрикити юқири пәллигә көтүрүлгән, түркийәдә болса буниңға қарши һәрикәтләр көпәйгән бир вақитта, икки дөләт мунасивитиниң йеқинлишип, иқтисадий һәмкарлиқ орнитиши толиму әҗәплинәрлик әмәсму?” дәйду.

Мухбир едвардниң зияритини қобул қилған хитай иҗтимаий пәнләр академийәсиниң оттура шәрқ мәсилилири мутәхәссиси йин гаң икки дөләт мунасивити һәққидә тохтилип: “икки тәрәп содиси юқири өрләватиду. Хитай түркийәгә бәзибир һәрбий қоралларни сатти вә бәзибир түрләрдә түркийә билән һәмкарлишиватиду” дегән.

Йин гаң сөзидә йәнә:“икки дөләт мунасивитидә қандақла болмисун, уйғур мәсилиси йолниң бир четидә туриду. Түрк хәлқи бу мәсилә үчүн хитай дөлитини өзигә дүшмән көрүватиду. Лкин биз улар ейтқан тәләпләрниң көпүнчисини орунлап берәлмәймиз” дегән.

Мақалидә рамизан ейидики уйғур елиниң җиддий вәзийитидин әндишә қилған түркийә ташқи ишлар министирлиқиниң 30 - июн уйғур елида уйғурларниң роза тутушиниң чәкләнгәнликигә наразилиқ билдүрүп баянат елан қилип, әнқәрәдә хитай баш әлчиси билән сөһбәтләшкәнликини вә шундақла түркийә һөкүмитиниң бу баянатиға җавабән хитай ташқи ишлар министирлиқиниң:“уйғурлар хитайниң асасий қанунида дейилгән қанун - низамлар ичидә әркин, хатирҗәм диний паалийәт елип берип роза тутиватиду” дегәнликиниму алаһидә әскәртип өткән,

Сабиқ советләр иттипақи дәвридә хитайниң алаһидә әлчиси болуп москвада турған, һазир ләнҗу университети оттура асия тәтқиқат инсититутиниң мәсули яң шу мухбир едвардниң зияритини қобул қилип:“истанбулда уйғурларниң роза тутуши чәкләнгәнликигә қарши намайиш елип берилғанлиқи тоғра әмәс, сәвәби һөкүмәтниң шинҗаңдики 15 милйон мусулманниң роза тутушини чәклиши әсла мумкин әмәс” дегәнликиму мақалидә алаһидә тилға елинған.

Едвард мақалисидә :“ 2009 - йили үрүмчидә 5 - июл вәқәси йүз берип аридин бир қанчә күн өтүп йәни 9 - июл рәҗәп таййип әрдоған әнқәрдә хитай баш әлчиси билән сөһбәт өткүзди. Сөһбәттә уйғур аптоном районидики уйғур қериндашлириниң әвалидин өзиниң толиму әндишә қиливатқанлиқини вә хитай тәрәп билән бу мәсилидә давамлиқ созлишидиғанлиқини билдүргән иди” дәйду.

Мақалидә хитай һәрбий ахбарат оргини билән түркийә тәрәпниң бәзибир ичкий мәсилиләрдә өз - ара ахбарат алмаштуруш келишими һасил қилғанлиқи һәққидә исраилийәлик тәтқиқатчи йитзһак шичорниң 2009 - йили елан қилған мақалисидә бәзи учурларниң барлиқини билдүргән..

Едвард мақалисидә икки дөләт арисидики мунасивәт шунчә кәскинләшкән пәйттиму, түркийә тәрәпниң хитай билән түзгән сода келишимлирини бузуш вә хитай билән болған иқтисадий мунасивәтләрни үзүштәк һәрикәтләрдин өзини сақлап кәлгәнликини баян қилиду.

Мақалидә шяңгаңдики баптист универиситетиниң түркийә - хитай мунасивәтлири тәтқиқатчиси мәһмәт сөйләмәз мухбирниң зияритини қобул қилип хитай - түркийә мунасивәтлири һәққидә тохтилип:“2009 - йили рәҗәп таййип әрдоған туркийә баш министир вақтида 5 - июл үрүмчи вәқәсини "ирқий қирғинчилиқ" дәп атиди. Әмма иккинчи йили хитай билән истратигейәлик һәмшерик достлардин болуп, икки дөләт сода соммисини 2015 - йилғичә 50 милярдқа, 2020 - йили 100 милярд долларға йәткүзүшни пиланлиди. Рәҗәп таййип әрдоған хитай рәһбәрлиригә түркийә хитайдики бөлгүнчиләрни қоллимайду деди” дегән. Тәтқиқатчи мәһмәт сөйләмәз йәнә: “уйғур мәсилиси икки дөләт дипломатийәсиниң юқири өрлишидә асасий амил болди” дегән.

Едвард мақалисидә йеқинда түркийәгә барған хитай саяһәтчилириниң түркләр һәққидики бир қисим охшимиған қарашлириниму оттуриға қойған.

Ахирида зияритимизни қобул қилған қануншунас ямагаҗо японийә гезитлиридин “санкен шинбун гезити” дә рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай зиярити һәққидә берилгән хәвәрләр һәққидә тохтилип мундақ деди: “түркийә дөләт рәисиниң хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән уйғурлар мәсилиси һәққидики сөһбитидә уйғур мәсилиси оттуриға қоюлуп һәл қилинса бу яхши иш. Хитай һөкумитиниң қаттиқ бастурушиға уйғурларниң қарши туруши вә шундақла уларниң хитайға қарши күрәш елип бериши бу башқа кишилик һоқуқ һәркәтлиридин пәрқлинидиған уйғурларниң мустәқиллиқи һәрикити дәп қараймән.”

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.