Japan taymis muxbiri édward: béyjing enqere bilen Uyghur mesilisini burmilash üchün munasiwet baghlawatidu

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2015-07-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Yaponiye waqti gézitining 28 - iyul künidiki sani
Yaponiye waqti gézitining 28 - iyul künidiki sani
RFA/Haji Qutluq Qadiri


28 - Iyul yaponiyedin chiqidighan nopuzluq metbu'atlardin biri "Japan taymis géziti" ning "Xelq'ara nyuyork taymis" namidiki mexsus bétide, mezkur gézitning béyjingda turushluq muxbiri édward wungning "Béyjing enqere bilen Uyghur mesilisini burmilash üchün munasiwet baghlawatidu" dégen serlewhilik maqalisi élan qilindi.

Maqalide aldi bilen dunyagha meshhur bolghan istanbul shehiride ramizan éyida türk we Uyghurlarning xitay konsulxanisi aldida xitaygha qarshi ghayet zor namayishlarni élip bérip, xitayning dölet bayriqini köydürgenlikini shundaqla tayland hökümitining yéqinda yüzdin oshuq Uyghur musapirlirini xitaygha qayturup bergenlikige naraziliq bildürüp tayland konsulxanisi aldidimu namayish élip bérip, konsulxanining ishik we derizilirini chéqiwetkenlikini bayan qilish arqiliq turk xelqining xitaygha bolghan küchlük ghezep - nepritini ipadiligen.

Édward maqaliside:"Türkiyediki bu xil xitaygha bolghan qarshiliq heriketliri belkim xitay dölitini heyran qaldurushi mumkin. Chünki, türkiye xitay sayahetchilirige, xitayning uzun musapiliq bashqurulidighan bombidin mudapi'elinish sistémisigha ihtiyajliq emesmu? shundaqla türkiyediki ikki chong sheher arisidiki yuqiri sür'etlik tömür yol qurulushini xitay shirketliri erzan bahada yasap bérishni höddige alghan emesmidi?"deydu.

Maqalide türkiyening osman impératorluqi zamanisidin bashlapla ottura asiyadiki qérindashlirini qoghdash mes'uliyitini öz üstige alghanliqini, shu sewebtin hazirqi waqitning özide xitayning gherbidiki Uyghurlar mesilisigimu ige chiqiwatqanliqini otturigha qoyidu.

Édward maqaliside: "Xitay Uyghurlarni térrorchiliqqa baghlap qattiq basturuwatqan nazuk bir peytning özide, türkiye dölet re'isi rejep tayyip erdoghanning 28 - iyuldin bashlap béyjingda resmiy ziyarette bolushi bir qisim siyasiy analizchilarning diqqitini qozghidi. Sewebi xitayda Uyghurlarni basturush herikiti yuqiri pellige kötürülgen, türkiyede bolsa buninggha qarshi heriketler köpeygen bir waqitta, ikki dölet munasiwitining yéqinliship, iqtisadiy hemkarliq ornitishi tolimu ejeplinerlik emesmu?" deydu.

Muxbir édwardning ziyaritini qobul qilghan xitay ijtima'iy penler akadémiyesining ottura sherq mesililiri mutexessisi yin gang ikki dölet munasiwiti heqqide toxtilip: "Ikki terep sodisi yuqiri örlewatidu. Xitay türkiyege bezibir herbiy qorallarni satti we bezibir türlerde türkiye bilen hemkarlishiwatidu" dégen.

Yin gang sözide yene:"Ikki dölet munasiwitide qandaqla bolmisun, Uyghur mesilisi yolning bir chétide turidu. Türk xelqi bu mesile üchün xitay dölitini özige düshmen körüwatidu. Lkin biz ular éytqan teleplerning köpünchisini orunlap bérelmeymiz" dégen.

Maqalide ramizan éyidiki Uyghur élining jiddiy weziyitidin endishe qilghan türkiye tashqi ishlar ministirliqining 30 - iyun Uyghur élida Uyghurlarning roza tutushining cheklen'genlikige naraziliq bildürüp bayanat élan qilip, enqerede xitay bash elchisi bilen söhbetleshkenlikini we shundaqla türkiye hökümitining bu bayanatigha jawaben xitay tashqi ishlar ministirliqining:"Uyghurlar xitayning asasiy qanunida déyilgen qanun - nizamlar ichide erkin, xatirjem diniy pa'aliyet élip bérip roza tutiwatidu" dégenlikinimu alahide eskertip ötken,

Sabiq sowétler ittipaqi dewride xitayning alahide elchisi bolup moskwada turghan, hazir lenju uniwérsitéti ottura asiya tetqiqat insititutining mes'uli yang shu muxbir édwardning ziyaritini qobul qilip:"Istanbulda Uyghurlarning roza tutushi cheklen'genlikige qarshi namayish élip bérilghanliqi toghra emes, sewebi hökümetning shinjangdiki 15 milyon musulmanning roza tutushini cheklishi esla mumkin emes" dégenlikimu maqalide alahide tilgha élin'ghan.

Édward maqaliside :" 2009 - Yili ürümchide 5 - iyul weqesi yüz bérip aridin bir qanche kün ötüp yeni 9 - iyul rejep tayyip erdoghan enqerde xitay bash elchisi bilen söhbet ötküzdi. Söhbette Uyghur aptonom rayonidiki Uyghur qérindashlirining ewalidin özining tolimu endishe qiliwatqanliqini we xitay terep bilen bu mesilide dawamliq sozlishidighanliqini bildürgen idi" deydu.

Maqalide xitay herbiy axbarat orgini bilen türkiye terepning bezibir ichkiy mesililerde öz - ara axbarat almashturush kélishimi hasil qilghanliqi heqqide isra'iliyelik tetqiqatchi yitzhak shichorning 2009 - yili élan qilghan maqaliside bezi uchurlarning barliqini bildürgen..

Édward maqaliside ikki dölet arisidiki munasiwet shunche keskinleshken peyttimu, türkiye terepning xitay bilen tüzgen soda kélishimlirini buzush we xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlerni üzüshtek heriketlerdin özini saqlap kelgenlikini bayan qilidu.

Maqalide shyanggangdiki baptist uniwérisitétining türkiye - xitay munasiwetliri tetqiqatchisi mehmet söylemez muxbirning ziyaritini qobul qilip xitay - türkiye munasiwetliri heqqide toxtilip:"2009 - Yili rejep tayyip erdoghan turkiye bash ministir waqtida 5 - iyul ürümchi weqesini "irqiy qirghinchiliq" dep atidi. Emma ikkinchi yili xitay bilen istratigéyelik hemshérik dostlardin bolup, ikki dölet soda sommisini 2015 - yilghiche 50 milyardqa, 2020 - yili 100 milyard dollargha yetküzüshni pilanlidi. Rejep tayyip erdoghan xitay rehberlirige türkiye xitaydiki bölgünchilerni qollimaydu dédi" dégen. Tetqiqatchi mehmet söylemez yene: "Uyghur mesilisi ikki dölet diplomatiyesining yuqiri örlishide asasiy amil boldi" dégen.

Édward maqaliside yéqinda türkiyege barghan xitay sayahetchilirining türkler heqqidiki bir qisim oxshimighan qarashlirinimu otturigha qoyghan.

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan qanunshunas yamagajo yaponiye gézitliridin "Sankén shinbun géziti" de rejep tayyip erdoghanning xitay ziyariti heqqide bérilgen xewerler heqqide toxtilip mundaq dédi: "Türkiye dölet re'isining xitay dölet re'isi shi jinping bilen Uyghurlar mesilisi heqqidiki söhbitide Uyghur mesilisi otturigha qoyulup hel qilinsa bu yaxshi ish. Xitay hökumitining qattiq basturushigha Uyghurlarning qarshi turushi we shundaqla ularning xitaygha qarshi küresh élip bérishi bu bashqa kishilik hoquq herketliridin perqlinidighan Uyghurlarning musteqilliqi herikiti dep qaraymen."

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet