Явропа парламенти әзалириниң уйғурлар мәсилиси һәққидики баянлири (5)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2018-10-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт

4-Өктәбир фирансийәниң шитрасбург шәһиридә чақирилған явропа парламентиниң омумий йиғинида уйғур дияридики хитай тәрипидин «тәрбийәләш мәркәзлири» дәп аталған «җаза лагерлири» мәсилисини өз ичигә алған һалда уйғурлар тоғрисида 15 маддилиқ қарар мақуллиништин илгири, явропа парламентиниң бәзи вәкиллири хитай бесимиға қарши уйғур дияри вә җаза лагерлири тоғрисида наһайити кәскин пикирләрни оттуриға қоюп өтти.

«явропа парламенти сотсиялистлар вә демократийәни илгири сүрүш гуруһи» ниң литвалиқ вәкили петрас аустрәвишиус(Petras Auštrevičius) әпәнди уйғурларниң һечқандақ таллаш һоқуқи йоқлуқини илгири сүргән парламент әзаси. У мундақ дәйду: «наһайити узун йиллардин буян, хитай һакимийити уйғурларни тәрәққияттин узақ тутуп кәлгән. Уйғурлар тутқун қилишлар, қирғин қилишларға учриған. Уйғурларниң диний вә мәдәний җәһәтләрдин тәрбийәлиниш һәқлири пүтүнләй тартивелинған. Бүгүнки җаза лагерлири сияситигә кишиниң ишәнгүси кәлмәйду. Уйғурлар башқа милләтләргә охшашла өзиниң динида яшиялиши, хас мәдәнийитини яшниталиши, уларда таллаш һоқуқи болуши лазим. Әмма реаллиқ бундақ әмәс. явропа комитети хитай билән болған сөһбәт вә диалогларда бу мәсилигә қарита өз мәйданини ениқ оттуриға қоюши лазим».

«явропа хәлқ партийәси гуруһи» ниң португалийәлик вәкили җосе инакио фариа (José Inacio Faria) әпәнди хитайни ассимилятсийә сияситини тохтитишқа чақирған парламент әзаси. У мундақ дәйду: «парламентимизда хитайдики кишилик әркинлик, инсаний һоқуқ дәпсәндичиликигә аит көплигән мәсилиләр вә буниң пакитлири йетәрлик дәриҗидә оттуриға қоюлди һәмдә испатланди. Болупму, хитайниң йеңи партийә рәһбири һакимийәткә чиққандин кейин мустәбит сиясәт билән хәлқни еғир реҗим астида тутуп кәлмәктә. 2013-Йили ши җинпиң хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң яхшилинидиғанлиқини тилға алған иди. Көрүватқанлиримиз әксичә болмақта, инсаний һоқуқ илгирикидинму бәкрәк техиму әшәддий дәриҗидә дәпсәндә қилинмақта. Нурғунлиған пакитлар вә мәлуматлар уйғур районидики уйғур вә қазақларниң бесимға учраватқанлиқини, лагерларға түркүмләп қамилип диний етиқадидин мәҗбурий айриветиливатқанлиқини, ассимилятсийә қилип йоқитиш хәвпигә учраватқанлиқини дәлиллимәктә. Бу хил ассимилятсийә сиясити дәрһал тохтитилиши керәк!»

Д у қ ниң явропаға мәсул вәкили әсқәрҗан әпәнди явропа парламенти әзалириниң нутуқлири вә бу қетим қобул қилинған уйғурларға мунасивәтлик 15 маддилиқ қарар һәққидә өзиниң қарашлирини оттуриға қоюп өтти.

«явропа хәлқ партийәси гуруһи» ниң чех җумһурийәтлик вәкили михаела сохдрова(Michaela Sohdrova) ханим хитайниң уйғур тутқунлирини ичкири өлкиләргә йөткәватқанлиқини оттуриға қойған парламент әзаси. У мундақ дәйду: «бизниң шинҗаң һәққидә аңлиғанлиримиз зор әндишә қозғайдиған мәсилидур. Бир милйон инсан тәрбийәләш мәркизигә қамалған. Шинҗаң дунядики әң чоң түрмигә айланған. Бу тутқунлар терроризм гумани яки идийәси террорлуқ билән юқумланғанлар сүпитидә тәсвирләнмәктә һәмдә хитай террорлуққа қарши туруш үчүн қолланған васитә болғанлиқини илгири сүрмәктә. Әмәлийәттә, хитайниң терроризмға қарши күрәшни суйиистемал қиливатқанлиқи ашкара болмақта. 1-Өктәбир нурғунлиған тутқунлар броневикларниң муһасирисидә деризилири етиветилгән пойизларда хитайниң шималий өлкилиригә йөткәлгән. Бу исталин дәвридики совет иттипақиниң бастурушлирини әслитиду. явропа иттипақи бу хил еғир вәзийәтниң давамлишишиға хатимә бериш вә районниң тинчлиқини әслигә кәлтүрүш үчүн тәдбир қоллиниши керәк».

«явропа хәлқ партийәси гуруһи» ниң хорватийәлик вәкили дубравка суйса(Dubravka Suica) ханим явропа парламентиниң җаза лагерлири мәсилисидә хитайниң сахта тәшвиқатиниң маһийитини ашкарилиғанлиқиға рәһмитини билдүргән парламент әзаси. У мундақ дәйду: «явропа парламентиниң җаза лагерлиридики уйғурлар вә қазақларниң инсаний һоқуқ мәсилиси үчүн мәхсус бу йиғинни уюштурғанлиқиға рәһмәт ейтимән. Б д т билән хитай оттурисида уйғурлар билән қазақларниң кишилик һәқ-һоқуқи мәсилисидә талаш-тартишлар болуп, хитай һакимийитиниң җаза лагерлирини дәрһал тақиши, уйғурлар билән қазақларни қоюп бериш тәләп қилинғанда, хитай тәрәп инкар қилған, бу йәрдә оюн ойниған иди. Хитай һакимийити мухбирларниң җаза лагерлири тоғрисида тоғра мәлумат игилишигә тосалғу болмақта һәмдә қилмишлирини йошурмақта. Мушундақ еғир бир вәзийәттә явропа парламентиниң җиддий йиғин чақирип, һәқиқәтни оттуриға чиқарғанлиқи вә бу хусуста муназирә қозғиғанлиқи, хитайниң хата тәшвиқатлириға хатимә бәргәнлики интайин яхши бир иш болди. Мән явропа иттипақиниң җаза лагерлирини дәрһал тақап, тутқундики уйғур вә қазақларниң азадлиқи үчүн җиддий тәдбир қоллинишини үмид қилимән.»

Парламент йиғинида ахирқи қетим сөз алған «явропа сотсиял либераллар партийәси» ниң полшалиқ вәкили әлзбиета бенковска(Elżbieta Bieńkowska) ханим уйғурларниң хәлқараниң ярдимигә моһтаҗ икәнликини тилға алған парламент әзаси. У мундақ дәйду: «хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң барғансери начарлишиватқанлиқидин һәммә кишиниң хәвири бар. Болупму, уйғурларниң мәдәнийәт, дин, тәрәққият, иш пурсәтлири, бихәтәрлики, әркинлики мәсилисидә кишини әндишигә салидиған амилларниң көплүки һәққидә мәлуматлар йетәрлик. Бүгүн милйонлиған уйғурлар җаза лагерлириға қамилип вәһимә ичидә һаят көчүрмәктә. Җәмийәттики қолум-қошниларму бир биридин әндишә қилип яшимақта. Чәткә қеқилмақта. Хитай зулуми астида чарисиз қалған уйғурлар һазир хәлқараниң җиддий ярдимини күтмәктә. Биз бу йил 7-айда хитай билән болған ахирқи диалогимизда азсанлиқ милләтләрниң дин, мәдәнийәт мәсилисини, болупму уйғурларниң һазирқи еғир вәзийитини оттуриға қойған идуқ. Бүгүн муһим болғини, хитайни б д т ниң қаидә-қанунлириға бой сунушқа мәҗбурлаш, хәлқара кишилик һоқуқ әһдинамилиригә риайә қилишқа қисташ лазим. Һәммидинму муһими шинҗаңдики уйғурларниң ой-пикир әркинликигә, кишилик һәқлиригә, етиқад әркинлики вә әркин йөткилиш һоқуқиға, йиғилиш әркинликигә капаләтлик қилиш, қанун дөлити сияситини бу районда әмәлийләштүрүшкә түрткә болуш лазим».

Явропа парламент әзалириниң юқириқи нутуқлири ахирлашқандин кейин, 700 дин артуқ парламент әзаси қатнашқан бу йиғинда 650 дин артуқ парламент әзасиниң мақуллуқи билән уйғурлар вә җаза лагерлириға мунасивәтлик 15 маддилиқ қарар рәсмий қобул қилинған.

Д у қ диний ишлар комитети мудири, «явропа шәрқий түркистан бирлики» тәшкилатиниң рәиси турғунҗан алавудин әпәнди явропа парламентиниң 15 маддилиқ қарарини «тарихий қарар» дәп атиди һәмдә униң хитайға зор зәрбиләр елип келидиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт